Trong khi các cường quốc thế giới đang bận rộn thảo luận về những lệnh trừng phạt và rào cản thương mại mới, Bắc Kinh đã thực hiện một bước đi vừa có vẻ hào phóng nhưng cũng đầy tính toán. Cách đây ba giờ, thông tin Trung Quốc áp dụng mức thuế 0% cho toàn bộ hàng hóa từ các quốc gia châu Phi — chỉ với một ngoại lệ duy nhất — đã chính thức được công bố. Cơ chế này dường như sẽ bao trùm gần như toàn bộ lục địa đen, mang tiềm năng thay đổi cục diện thương mại, đầu tư và ảnh hưởng chính trị tại khu vực Nam Bán cầu một cách triệt để. Những gì ban đầu chỉ là một thông báo định kỳ trong khuôn khổ diễn đàn hợp tác với châu Phi, trên thực tế lại là một phần trong chiến lược sâu rộng hơn, nơi kinh tế trở thành công cụ đắc lực cho sự hiện diện lâu dài.
Theo các nguồn tin chính thống, quyết định này được áp dụng cho 53 trên tổng số 54 quốc gia châu Phi. Ngoại lệ duy nhất là Eswatini — quốc gia hiện vẫn duy trì quan hệ ngoại giao với Đài Loan. Cách tiếp cận này không mới đối với Trung Quốc khi Bắc Kinh thường xuyên sử dụng các ưu đãi thương mại như một đòn bẩy để thúc đẩy sự công nhận nguyên tắc "Một Trung Quốc". Giờ đây, mức thuế suất 0% được áp dụng cho một danh mục hàng hóa rộng lớn, từ nông sản, dệt may cho đến khoáng sản và các sản phẩm công nghiệp nhẹ. Các chuyên gia nhận định rằng đây là sự tiếp nối lộ trình được khởi xướng từ những năm 2000 tại các diễn đàn FOCAC, nhưng lần này quy mô đã mở rộng hơn đáng kể.
Những gì đang diễn ra không chỉ đơn thuần là nỗ lực gia tăng kim ngạch thương mại. Đối với Trung Quốc, châu Phi vừa là thị trường tiêu thụ, vừa là nguồn cung tài nguyên thiết yếu, đồng thời là không gian để phô diễn một mô hình phát triển thay thế. Trong khi phương Tây đưa ra các gói viện trợ đi kèm với những điều kiện về dân chủ và minh bạch, Bắc Kinh lại mời gọi bằng thị trường và hạ tầng mà không kèm theo những bài học chính trị. Chế độ thuế quan mới này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy các nhà sản xuất châu Phi, những người giờ đây có thể tiếp cận không giới hạn vào thị trường tiêu dùng khổng lồ của Trung Quốc. Đổi lại, Trung Quốc mong đợi những mối liên kết chặt chẽ hơn — từ sự ủng hộ chính trị tại Liên Hợp Quốc cho đến nguồn cung đảm bảo các loại khoáng sản như coban, lithium và các nguyên tố đất hiếm vốn không thể thiếu cho quá trình chuyển đổi xanh.
Có một sự so sánh đơn giản giúp hình dung rõ hơn về vấn đề này. Hãy tưởng tượng về một siêu thị lớn bất ngờ thông báo rằng mọi nông dân trong một khu vực cụ thể đều có thể mang hàng đến bán miễn phí mà không phải trả bất kỳ khoản phí vào cửa nào. Duy chỉ có một người nông dân, do không đồng ý với các quy tắc chung, đã bị bỏ lại bên ngoài cánh cửa đó. Những người còn lại nhanh chóng tăng cường nguồn hàng, trong khi chủ cửa hàng thu về lòng trung thành, dữ liệu về thói quen tiêu dùng và quyền kiểm soát chuỗi cung ứng. Đó chính xác là cách mà bước đi hiện tại của Trung Quốc vận hành: nó vừa mở toang cánh cửa, vừa thiết lập các điều kiện để duy trì sự hiện diện trong không gian đó.
Tầm quan trọng mang tính toàn cầu của quyết định này là điều khó có thể phủ nhận. Nó làm gia tăng áp lực cạnh tranh với Ấn Độ, quốc gia cũng đang tích cực hoạt động tại châu Phi, cũng như với các đối tác phương Tây truyền thống như Mỹ và Liên minh châu Âu. Trong bối cảnh các thỏa thuận thương mại đa phương trong khuôn khổ WTO đang dậm chân tại chỗ, Bắc Kinh đã chứng minh khả năng hành động nhanh chóng và trúng đích. Các nhà phân tích dự đoán rằng sáng kiến này có thể thúc đẩy các cường quốc khác phải xem xét lại chính sách châu Phi của chính mình. Thực tế đã cho thấy số lượng các liên doanh và dự án đầu tư vào chế biến nguyên liệu thô ngay tại lục địa này đang tăng lên — Trung Quốc không còn muốn chỉ dừng lại ở vai trò một bên mua tài nguyên đơn thuần.
Tuy nhiên, không nên lầm tưởng cử chỉ này hoàn toàn là lòng vị tha thuần túy. Các công ty Trung Quốc vốn đã phải đối mặt với những cáo buộc về việc thực hiện các quy trình không thân thiện với môi trường và tạo ra bẫy nợ tại một số quốc gia châu Phi. Chế độ thuế quan mới có khả năng sẽ thắt chặt thêm các mối quan hệ này, khiến chúng trở nên bất đối xứng hơn nữa. Dẫu vậy, đối với nhiều nền kinh tế châu Phi đang chật vật trước hậu quả của đại dịch và giá lương thực tăng cao, lời đề nghị này vẫn giống như một luồng sinh khí mới. Họ có cơ hội thực sự để đa dạng hóa danh mục xuất khẩu, thoát ly khỏi sự phụ thuộc truyền thống vào các mặt hàng nguyên liệu thô.
Cuối cùng, bước đi này của Bắc Kinh không chỉ là một chính sách thương mại đơn thuần. Đó là một tuyên ngôn đanh thép về việc ai sẽ là người viết nên luật chơi trong thế kỷ XXI tại khu vực Nam Bán cầu. Và trong khi những quốc gia khác vẫn đang tranh luận về từng câu chữ, Trung Quốc đã và đang thay đổi thực tế ngay tại hiện trường.
