Terwijl wereldsteden debatteerden over nieuwe sancties en handelsbarrières, heeft Peking een stap gezet die zowel vrijgevig als berekenend oogt. Drie uur geleden werd bekend dat China nultarieven invoert voor alle goederen uit Afrikaanse landen — op één uitzondering na. Dit regime zal naar verwachting bijna het hele continent beslaan en kan de handelsstromen, investeringen en politieke invloed in het Mondiale Zuiden radicaal veranderen. Wat begon als een doorsnee aankondiging tijdens het forum voor samenwerking met Afrika, blijkt in werkelijkheid deel uit te maken van een diepere strategie waarbij economie dient als instrument voor langdurige aanwezigheid.
Volgens officiële bronnen heeft het besluit betrekking op 53 van de 54 Afrikaanse landen. De enige uitzondering blijft Eswatini, een staat die nog altijd diplomatieke betrekkingen onderhoudt met Taiwan. Deze aanpak is niet nieuw voor China: Peking zet handelspreferenties consequent in als hefboom voor de erkenning van het ‘één-China-principe’. Vanaf nu gelden de nultarieven voor een breed scala aan producten — van landbouwgoederen en textiel tot mineralen en lichte industrie. Experts merken op dat dit een voortzetting is van de koers die al in de jaren 2000 tijdens de FOCAC-forums werd ingezet, maar ditmaal op een aanzienlijk grotere schaal.
Er staat hier veel meer op het spel dan alleen een toename van het handelsvolume. Voor China is Afrika tegelijkertijd een afzetmarkt, een bron van cruciale grondstoffen en een ruimte om een alternatief ontwikkelingsmodel te tonen. Waar het Westen hulp biedt onder voorwaarden van democratie en transparantie, biedt Peking markten en infrastructuur zonder politieke lessen. Het nieuwe tariefstelsel moet naar alle waarschijnlijkheid Afrikaanse producenten stimuleren, die zo ongehinderd toegang krijgen tot de enorme Chinese consumentenmarkt. In ruil daarvoor rekent China op nog nauwere banden — variërend van politieke steun in de VN tot gegarandeerde leveringen van kobalt, lithium en zeldzame aardmetalen, die essentieel zijn voor de groene transitie.
Een eenvoudige analogie is hier op zijn plaats. Stel je een grote supermarkt voor die plotseling aankondigt dat alle boeren uit een bepaalde regio hun goederen gratis mogen aanbieden, zonder enige toegangskosten. Eén boer die niet akkoord gaat met de huisregels, blijft buiten staan. De anderen schroeven hun leveringen snel op, terwijl de winkelier loyaliteit, gegevens over voorkeuren en controle over de toeleveringsketens verkrijgt. Dat is precies hoe de huidige Chinese zet eruitziet: het opent de deuren en stelt tegelijkertijd de voorwaarden voor het verblijf in deze ruimte vast.
Het wereldwijde belang van dit besluit valt nauwelijks te overschatten. Het scherpt de concurrentie aan met India, dat eveneens actief is in Afrika, evenals met traditionele westerse spelers zoals de VS en de Europese Unie. Nu multilaterale handelsakkoorden binnen de WTO vastlopen, toont Peking aan dat het snel en doelgericht kan handelen. Analisten vermoeden dat dit initiatief andere mogendheden ertoe kan aanzetten hun eigen Afrika-beleid te herzien. Er is nu al een toename te zien in het aantal joint ventures en investeringen in de verwerking van grondstoffen op het continent zelf — China wil niet langer alleen een afnemer van hulpbronnen zijn.
Toch moet men in dit gebaar geen puur altruïsme zien. Chinese bedrijven liggen al onder vuur vanwege niet-duurzame praktijken en het creëren van schuldenvallen in diverse Afrikaanse landen. Het nieuwe tariefregime zal deze banden waarschijnlijk versterken, waardoor ze nog asymmetrischer worden. Niettemin voelt dit aanbod voor veel Afrikaanse economieën die gebukt gaan onder de gevolgen van de pandemie en stijgende voedselprijzen als een verademing. Zij krijgen een reële kans om hun export te diversifiëren buiten de traditionele grondstoffen.
Uiteindelijk is deze stap van Peking niet louter handelspolitiek. Het is een verklaring over wie precies de spelregels wil bepalen in de 21e eeuw binnen de sfeer van het Mondiale Zuiden. Terwijl anderen nog discussiëren over de formulering, verandert China de realiteit ter plaatse al.
