Ngày Sách Thế giới trùng với Ngày Bản quyền Thế giới, và hiện nay, cột mốc này đang bước vào một trong những giai đoạn phức tạp nhất trong lịch sử. Trí tuệ nhân tạo có khả năng soạn thảo văn bản, tạo ra hình ảnh và mô phỏng phong cách sáng tác, từ đó đặt ra một câu hỏi then chốt: ai thực sự là tác giả ngày nay và quyền sáng tạo được bảo vệ như thế nào?
Ai được coi là tác giả theo luật pháp?
Luật sư Marek Oleksin, cộng sự tại công ty luật SK&S, nhấn mạnh: "Dưới góc độ pháp lý, một tác phẩm phải là thành quả từ tư duy của con người". Điều này đồng nghĩa với việc các nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra hoàn toàn sẽ không đáp ứng điều kiện cơ bản để được bảo hộ bản quyền về mặt hình thức — do thiếu đi yếu tố tác giả là con người.
Tuy nhiên, ranh giới giữa người sáng tạo và công cụ hỗ trợ đang ngày càng trở nên mong manh. Khi con người sử dụng AI như một trợ lý để chỉnh sửa văn bản, gợi ý ý tưởng hay thậm chí soạn thảo một phần các chương sách, hệ thống luật pháp vẫn chưa kịp quy định rõ ràng đâu là giới hạn của sự hỗ trợ này.
Cách luật pháp nỗ lực bắt kịp công nghệ
Các chuyên gia nhận định rằng luật bản quyền hiện hành tại nhiều quốc gia đang rơi vào tình trạng "chạy theo thực tế" thay vì thực sự thấu hiểu nó. Ý tưởng đưa khái niệm tác phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra vào luật đang được xem xét, nhưng hiện tại mọi thứ vẫn mới dừng lại ở mức độ thảo luận.
Trên thực tế, các đơn vị sử dụng lao động và chủ sở hữu quyền tác giả trên toàn thế giới đang đối mặt với cùng một vấn đề: làm thế nào để xác lập quyền sở hữu cho những nội dung được tạo ra bởi các mô hình AI tạo sinh, vốn chưa nằm trong các định nghĩa bản quyền truyền thống. Tình huống này thường được giải quyết thông qua thực tiễn xét xử, điển hình là tại Mỹ và Châu Âu, nơi những phán quyết đầu tiên về các tranh chấp liên quan đến nội dung do AI tạo ra đã bắt đầu được đưa ra.
Nội dung AI và những rủi ro đối với quyền hiện hữu
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang thay đổi quy mô sáng tạo và hình thành những vùng rủi ro mới. Các hệ thống AI tạo sinh có khả năng xử lý khối lượng khổng lồ các tác phẩm hiện có, điều này trên thực tế làm tăng nguy cơ sử dụng trái phép các tài liệu có bản quyền.
Khi một văn bản có thể được tạo ra chỉ trong vài giây và phong cách của một nhà văn có thể được sao chép bằng thuật toán, việc xác định đâu là đóng góp sáng tạo mới của con người và đâu chỉ là sự vay mượn hay đóng gói lại ngày càng trở nên khó khăn. Những tình thế tiến thoái lưỡng nan tương tự cũng xuất hiện trong các lĩnh vực khác — chẳng hạn như bảo hộ sáng chế và bằng sáng chế, nơi giới chuyên môn cũng đang tranh luận liệu các kết quả từ AI có được coi là đối tượng của sở hữu trí tuệ hay không.
Tương lai của sách với tư cách là đối tượng của bản quyền
Cách thức tạo ra nội dung đang thay đổi: một phần văn bản và hình minh họa hiện được tạo tự động, trong khi phần còn lại được con người hoàn thiện. Hệ thống luật pháp vẫn chưa hoàn toàn theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ, do đó vai trò của tòa án và các văn bản pháp lý riêng lẻ ngày càng trở nên quan trọng.
Tuy vậy, câu hỏi về việc ai là tác giả và cách bảo vệ quyền sáng tạo vẫn giữ vị trí trọng tâm. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, các nhà xuất bản, nhà văn và công chúng vẫn đang nỗ lực tìm kiếm những tiêu chí rõ ràng để phân biệt giữa công cụ và người sáng tạo, nhằm giúp cuốn sách giữ vững vị thế là một đối tượng độc lập của quyền tác giả.
