Ziggurat Ur-Kiš: Ngôi Nhà Cổ Đại Của Các Vị Thần và Bí Ẩn Nền Văn Minh Lưỡng Hà

Nằm sâu trong lòng vùng Lưỡng Hà cổ đại, trên lãnh thổ Iraq ngày nay, ngọn tháp bậc thang Ziggurat là biểu tượng ngàn đời, kết nối trời và đất. Một phát hiện gần đây—hai trụ đất sét khắc chữ của vua Babylon Nebuchadnezzar II—đã soi rọi thêm ánh sáng mới vào lịch sử công trình này. Những tạo tác này, được tìm thấy vào năm 2013 và phân tích vào năm 2025, không chỉ hé lộ trình tự xây dựng và trùng tu mà còn cả truyền thống sâu sắc về “phụng sự các vị thần” làm nền tảng cho sự cai trị của Babylon. Nhưng nếu những “vị thần” này không phải là các thế lực trừu tượng, mà là những vị khách thực sự từ thế giới khác thì sao? Hãy cùng tìm hiểu câu chuyện hấp dẫn này, dựa trên các bằng chứng khảo cổ và những giả thuyết táo bạo.

Ziggurat như “Ngôi Nhà” dành cho Thần Linh: Xây Dựng cho Chủ Nhân Bầu Trời

Trong thế giới Lưỡng Hà cổ đại, Ziggurat không chỉ là kỳ quan kiến trúc; chúng đóng vai trò là “ngôi nhà” theo đúng nghĩa đen của các vị thần. Ziggurat tại Kiš, được biết đến với tên É.u₆.nir.ki.tuš.maḫ (“Ngôi nhà, đền thờ bậc thang, nơi cư ngụ cao cả”), được xây dựng như một kim tự tháp nhiều tầng bằng gạch bùn, đỉnh là một đền thờ. Mục đích của nó là gì? Thu hút sự hiện diện thần thánh, nơi các vị thần có thể “hạ giới” để nhận lễ vật và ban phước lành cho nhân loại.

Việc xây dựng những công trình này là một hành động sùng kính tuyệt đối. Các vị vua huy động hàng ngàn nhân công—từ nô lệ đến thợ thủ công tự do—để dựng nên các sân thượng, mỗi sân tượng trưng cho một tầng vũ trụ: từ mặt đất lên đến thiên đàng. Gạch được đóng dấu tên của các nhà cai trị, và các trụ khắc chữ được đặt dưới nền móng như những thông điệp gửi đến hậu thế và thần linh. Các vị thần Zababa (vị thần chiến binh, người bảo hộ Kiš) và Ishtar (nữ thần tình yêu và chiến tranh) được cho là “cư ngụ” tại đây: các tư tế mỗi ngày đều dâng thức ăn, mặc quần áo và thậm chí là sắp xếp chỗ ngủ cho các bức tượng. Đây không phải là niềm tin trừu tượng vào “thần linh của các nguyên tố” hay một Thượng Đế duy nhất như trong thuyết độc thần. Các vị thần Lưỡng Hà mang hình dáng nhân loại—đòi hỏi, thất thường, cần tiêu thụ những tài sản trần thế: thịt, bia, vàng. Họ “ăn” lễ vật, “uống” rượu cúng và thậm chí “nổi giận” nếu nghi lễ bị gián đoạn, gây ra hạn hán hay chiến tranh.

Truyền thống “phụng sự các vị thần” này là nền tảng của sự cai trị Babylon. Nhà vua tự coi mình không phải là nhà cai trị tuyệt đối, mà là “người chăn dắt”—người hầu của các vị thần, được chọn để duy trì trật tự vũ trụ (tương đương với “ma’at” của Ai Cập, nhưng ở Lưỡng Hà là “me”—các sắc lệnh thần thánh). Việc xây dựng và trùng tu đền thờ đảm bảo tính hợp pháp của quyền lực: sự thịnh vượng của đế chế phụ thuộc vào sự hài lòng của thần linh. Trong các văn khắc của mình, Nebuchadnezzar II nhấn mạnh rằng các vị thần đã “truyền cảm hứng” cho ông sửa chữa—đây không phải là ý muốn tùy tiện mà là nghĩa vụ thiêng liêng.

Trình Tự Trùng Tu: Từ Các Vua Cổ Đại Đến Vinh Quang Babylon

Lịch sử của Ziggurat Kiš là một thiên anh hùng ca về sự hủy diệt và tái sinh, kéo dài hơn một thiên niên kỷ rưỡi. Dữ liệu khảo cổ và các nguồn văn bản phác họa nên bức tranh sau:

• Khoảng 1750–1740 TCN (Thời kỳ Cổ Babylon): Công trình xây dựng lớn ban đầu dưới thời vua Hammurabi, người tạo ra bộ luật nổi tiếng. Trong năm thứ 36 trị vì, Ziggurat được đề cập trong “công thức tên năm”—tên gọi chính thức của năm theo sự kiện quan trọng. Hammurabi, được Nebuchadnezzar gọi là “vị vua quá khứ”, đã dựng nên ngọn tháp này như biểu tượng thống nhất đế chế, dâng hiến cho Zababa và Ishtar.
• Những năm 1740 TCN: Lần trùng tu đầu tiên dưới thời con trai Hammurabi, Samsu-iluna. Trong năm thứ 22 trị vì, Ziggurat được sửa chữa—gạch có dấu ấn của ông được tìm thấy. Đây chính là “vị vua tiền nhiệm” được nhắc đến trong các văn bản của Nebuchadnezzar, người đã gia cố các bức tường sau những hư hại ban đầu.
• Thiên niên kỷ thứ II–I TCN (Thời kỳ Trung Babylon): Các đợt sửa chữa xen kẽ có thể đã diễn ra, mặc dù bằng chứng trực tiếp còn thưa thớt. Thời gian và các yếu tố tự nhiên—mưa, gió, lũ lụt—dần dần phá hủy kết cấu gạch, như được mô tả trong các trụ đất sét: “các bức tường sụp đổ, và mưa lớn cuốn trôi gạch xây”.
• 604–562 TCN (Thời kỳ Tân Babylon): Đợt phục hồi lớn cuối cùng dưới thời Nebuchadnezzar II. Vị vua nổi tiếng trong Kinh thánh vì đã chinh phục Jerusalem đã biến Ziggurat thành một kỳ quan rực rỡ: “Ta đã củng cố diện mạo của nó và làm nó tỏa sáng như ánh sáng ban ngày cho Zababa và Ishtar, các chủ nhân của ta”. Các văn khắc kết thúc bằng lời cầu nguyện cho cuộc sống lâu dài và chiến thắng—điển hình cho các văn bản Babylon.

Trình tự lịch sử này nhấn mạnh tính kế thừa: mỗi vị vua “khôi phục” những gì “vị vua quá khứ đã làm”, củng cố mối liên kết với tổ tiên và thần linh.

Phát Hiện Mới Nhất: Các Trụ Đất Sét của Nebuchadnezzar và Khám Phá Quan Trọng

Năm 2013, người dân địa phương đã tìm thấy hai trụ đất sét trên đỉnh đồi Tell Al-Uhaimir—tàn tích của Ziggurat Kiš. Sau khi được chuyển giao cho Tổng cục Cổ vật Iraq, chúng nằm trong kho lưu trữ cho đến năm 2025, khi chúng xuất hiện trên tạp chí Iraq (bài báo của Ahmed Ali Jawad và H. Fleih al-Ammari). Đây là những văn khắc nền tảng đầu tiên trực tiếp xác nhận vai trò của Nebuchadnezzar II trong việc trùng tu.

Hai trụ gần như giống hệt nhau: văn bản tiếng Akkad mô tả sự xuống cấp của Ziggurat, sự linh cảm thần thánh và công việc sửa chữa. Chúng bao gồm các tước hiệu của nhà vua là “người được Marduk và Nabu lựa chọn”, những lời cầu nguyện về việc “tiêu diệt kẻ thù bằng vũ khí khủng khiếp của các vị thần”. Nhờ quét 3D và phiên âm, các nhà khoa học đã phục dựng lại toàn bộ văn bản—một bước đột phá, vì trước đây, sự tham gia của Nebuchadnezzar chỉ được xác nhận qua gạch đóng dấu. Phát hiện này nhắc nhở chúng ta về sự mong manh của các tạo tác cổ đại: nhiều Ziggurat, bao gồm cả Etemenanki nổi tiếng ở Babylon, đã bị phá hủy, nhưng Kiš mang đến cho chúng ta “tiếng nói” của quá khứ.

Các Vị Thần Là Khách Ngoại Lai? Giả Thuyết Thay Thế

Giờ đây, hãy chuyển sang phần hấp dẫn nhất. Truyền thống “phụng sự các vị thần” ở Lưỡng Hà gây ấn tượng mạnh mẽ bởi tính “trần tục” của nó: các vị thần không phải là linh hồn hư vô, mà là những sinh vật đòi hỏi nhà cửa, thức ăn và sự phục tùng. Các thần thoại Sumer mô tả Annunaki—một hội đồng thần linh từ trên trời giáng xuống—như những “người đến thăm”, tạo ra loài người để lao động nặng nhọc (khai thác vàng, xây dựng). Họ “ăn” thức ăn trên mặt đất, “uống” rượu vang và thậm chí “giao phối” với con người, sinh ra các á thần.

Tính nhân hình này đã truyền cảm hứng cho thuyết “nhà du hành vũ trụ cổ đại”, được phổ biến bởi Erich von Däniken và Zecharia Sitchin. Theo đó, Annunaki là người ngoài hành tinh đến từ hành tinh Nibiru, viếng thăm Trái Đất khoảng 450.000 năm trước. Họ sử dụng kỹ thuật di truyền để tạo ra Homo sapiens làm lực lượng lao động, và Ziggurat là “bệ phóng” hoặc “ăng-ten” để liên lạc với vũ trụ. Toàn bộ khu vực Lưỡng Hà đều “dựa” vào những chủ đề này: từ sử thi Gilgamesh (nơi các vị thần can thiệp vào công việc của con người) cho đến mô tả về “cỗ xe bay” trong các văn bản.

Những người chỉ trích, bao gồm cả các học giả, bác bỏ điều này là giả khoa học, dựa trên những bản dịch sai lệch và những định kiến phân biệt chủng tộc (như quan điểm “người cổ đại không thể tự xây dựng”). Tuy nhiên, giả thuyết này giải thích tại sao các vị thần lại là “người tiêu thụ của cải trần gian” chứ không phải là “thần linh trên trời”: có lẽ họ là những vị khách tiên tiến, có ảnh hưởng đến lịch sử nhân loại. Các bộ phim tài liệu và sách vẫn tiếp tục phát triển ý tưởng này, coi các văn bản Sumer là “bằng chứng” về tiếp xúc ngoài hành tinh.

Kết Luận: Bài Học Từ Quá Khứ

Việc tìm thấy các trụ đất sét của Nebuchadnezzar là lời nhắc nhở rằng Lưỡng Hà là cái nôi của nền văn minh, nơi niềm tin vào thần linh định hình xã hội. Truyền thống “phụng sự” không chỉ là tôn giáo mà còn là chính trị, kinh tế và nghệ thuật. Còn những suy đoán về người ngoài hành tinh thì tăng thêm sự quyến rũ: chúng buộc chúng ta phải xem xét lại lịch sử. Ai biết được, có lẽ Ziggurat Kiš đang nắm giữ những bí mật có thể thay đổi nhận thức của chúng ta về nguồn gốc nhân loại? Các cuộc khai quật tiếp theo hứa hẹn nhiều khám phá mới—hãy theo dõi tin tức!