Khoa học thận trọng trước các công bố chấn động: Những dấu hỏi lớn về dữ liệu vi nhựa trong cơ thể người

Cộng đồng khoa học quốc tế đang chứng kiến một cuộc tranh luận nảy lửa liên quan đến các nghiên cứu được công bố vào cuối năm 2024 và đầu năm 2025. Những báo cáo này từng gây rúng động dư luận khi tuyên bố tìm thấy vi nhựa và hạt nhựa nano (MNP) hiện diện khắp nơi trong mô người, bao gồm cả não bộ và các động mạch. Chính vì sức lan tỏa mạnh mẽ trên truyền thông, các công trình này hiện đang phải đối mặt với quy trình kiểm chứng khắt khe từ các chuyên gia đầu ngành.

Điểm mấu chốt của cuộc thảo luận không phải là phủ nhận sự tồn tại của nhựa, mà là nhấn mạnh rằng việc định lượng chúng trong môi trường sinh học phụ thuộc hoàn toàn vào phương pháp luận. Ô nhiễm nhựa trong môi trường là một sự thật đã được xác lập, nhưng để khẳng định sự hiện diện của chúng trong mô người đòi hỏi một độ chính xác phân tích cực cao – điều mà một số nghiên cứu gây tiếng vang gần đây có thể chưa đạt được.

Tâm điểm của những hoài nghi tập trung vào phương pháp sắc ký khí nhiệt phân kết hợp khối phổ (Py-GC-MS), đặc biệt là khi phân tích các mẫu giàu lipid như mô não. Chuyên gia Dušan Materić từ Trung tâm Nghiên cứu Môi trường Helmholtz tại Đức đã chỉ ra rằng, khi phân tích các chất béo, phương pháp Py-GC-MS có thể tạo ra các tín hiệu dương tính giả.

Nguyên nhân nằm ở chỗ các sản phẩm nhiệt phân của polyethylene và polyvinyl chloride có sự trùng lặp một phần với các hợp chất phát sinh từ sự phân hủy lipid của con người. Ngay cả khi các mẫu bệnh phẩm đã trải qua quá trình xử lý hóa học sơ bộ, sự nhầm lẫn này vẫn có thể xảy ra, dẫn đến những kết luận sai lệch về nồng độ nhựa thực tế trong các cơ quan quan trọng.

Một phân tích độc lập do Cassandra Rauert từ Đại học Queensland (QAEHS) thực hiện đã củng cố thêm những lo ngại này. Trong các công trình nghiên cứu của mình, bà chứng minh rằng phương pháp Py-GC-MS ở dạng hiện tại không đủ độ tin cậy để phát hiện polyethylene trong các ma trận chất béo do sự nhiễu tín hiệu dai dẳng từ các thành phần hữu cơ tự nhiên.

Trước đó, nhóm nghiên cứu của Rauert đã phát triển các quy trình thay thế cho các sản phẩm thực phẩm chứa lipid, cho thấy việc loại bỏ nhiễu ma trận giúp giảm đáng kể giới hạn phát hiện và tăng khả năng tái lập của kết quả. Điều này nhấn mạnh một thực tế quan trọng: vấn đề cốt lõi không nằm ở đối tượng nghiên cứu mà nằm ở chính công cụ đo lường đang được sử dụng.

Theo đánh giá của các đồng nghiệp trong ngành, có ít nhất 18 nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi hiện đang cần phải được xem xét lại toàn diện về mặt số liệu. Nhà hóa học Roger Kuhlman nhấn mạnh rằng những tuyên bố phi thường về sức khỏe con người đòi hỏi những bằng chứng cực kỳ nghiêm ngặt, và đây chính là yếu tố đang còn thiếu sót trong các báo cáo gây xôn xao dư luận vừa qua.

Tuy nhiên, quy mô của vấn đề ô nhiễm nhựa toàn cầu là không thể phủ nhận và vẫn đang ở mức báo động. Chỉ riêng trong năm 2023, cơ sở dữ liệu PubMed đã ghi nhận hơn 12.000 ấn phẩm khoa học về vi nhựa. Câu hỏi đặt ra ở đây không phải là liệu ô nhiễm có tồn tại hay không, mà là tính chính xác trong việc diễn giải các dữ liệu khoa học liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người.

Đối với chương trình nghị sự về bảo vệ đại dương, cuộc tranh luận này có ý nghĩa sống còn. Đại dương là nơi tích tụ nhựa lớn nhất hành tinh, và các nghiên cứu về nhựa trong cơ thể người đã trở thành cầu nối cảm xúc mạnh mẽ giữa khoa học và xã hội. Nếu các phương pháp nghiên cứu bị coi là chưa chín muồi, rủi ro kép sẽ xuất hiện đối với cộng đồng.

• Đưa ra những kết luận vội vàng và thiếu căn cứ xác đáng về tình trạng sức khỏe của người dân.
• Làm suy giảm niềm tin của công chúng và vô tình phủ nhận nỗ lực giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường nói chung.

Những gì chúng ta đang chứng kiến không phải là một cuộc khủng hoảng của khoa học, mà là quá trình tự điều chỉnh để đạt tới sự hoàn thiện. Các quy trình nghiên cứu mạnh mẽ hơn đang được xây dựng, bao gồm phân hủy lipid bằng enzyme, chiết xuất chất lỏng nén, cùng các thủ tục QA/QC khắt khe và xác nhận liên phòng thí nghiệm để đảm bảo tính khách quan.

Tóm lại, sự hiện diện của nhựa trong môi trường là một thực tế không thể chối cãi và dấu vết của các polymer trong cơ thể người là điều hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, việc đưa ra các con số định lượng chính xác đòi hỏi một sự trưởng thành về phương pháp luận mà chúng ta đang dần hình thành. Đây không phải là một bước lùi, mà là sự tiến bộ hướng tới một nền khoa học minh bạch và đáng tin cậy.

Xu hướng hiện nay trong giới nghiên cứu là bớt đi những tiêu đề giật gân để đổi lấy sự chính xác tuyệt đối trong từng con số. Khi tiếng ồn truyền thông giảm bớt, sự cộng hưởng giữa đại dương, phòng thí nghiệm và xã hội sẽ trở nên thực chất hơn bao giờ hết.

Đây chính là hành trình hướng tới một nền khoa học chân chính, nơi mọi dữ liệu đều phục vụ mục tiêu giúp con người và hành tinh duy trì trạng thái cân bằng bền vững trước những thách thức của thời đại mới.