Đại dương không biên giới đã có tiếng nói pháp lý: Hiệp ước Biển khơi (BBNJ) chính thức có hiệu lực

Vào ngày 17 tháng 1 năm 2026, một cột mốc lịch sử đối với môi trường toàn cầu đã được thiết lập khi thỏa thuận của Liên Hợp Quốc về đa dạng sinh học tại các vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia — thường được gọi tắt là BBNJ hay Hiệp ước Biển khơi (High Seas Treaty) — chính thức đi vào đời sống pháp lý. Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên cộng đồng quốc tế thiết lập được một khung pháp lý toàn diện nhằm bảo vệ những vùng đại dương vốn từ lâu đã nằm ngoài tầm kiểm soát của các luật lệ quốc gia riêng lẻ.

Hiệp ước BBNJ không chỉ là một văn bản mang tính biểu tượng mà còn là một công cụ thực thi mạnh mẽ, cho phép thực hiện các biện pháp bảo tồn chưa từng có tiền lệ. Cụ thể, khung pháp lý này cung cấp nền tảng để:

• Thiết lập các khu bảo tồn biển (MPA) tại các vùng biển quốc tế nằm ngoài biên giới của bất kỳ quốc gia nào.
• Yêu cầu bắt buộc phải thực hiện các báo cáo đánh giá tác động môi trường đối với mọi hoạt động kinh tế hoặc nghiên cứu diễn ra trên biển khơi.
• Thúc đẩy các cuộc thảo luận và xây dựng quy tắc công bằng hơn trong việc khai thác, chia sẻ lợi ích từ các nguồn tài nguyên di truyền biển cũng như các dữ liệu khoa học quý giá.

Để đạt được cột mốc có hiệu lực vào ngày 17.01.2026, hiệp ước đã cần vượt qua ngưỡng tối thiểu là 60 quốc gia phê chuẩn, từ đó kích hoạt quá trình đếm ngược chính thức. Tinh thần trách nhiệm của cộng đồng quốc tế đã được thể hiện rõ nét khi các báo cáo mới nhất chỉ ra rằng, tính đến thời điểm giữa tháng 1 năm 2026, số lượng quốc gia hoàn tất thủ tục phê chuẩn đã vượt qua con số 80, cho thấy sự đồng thuận cao trong việc bảo vệ tài nguyên chung.

Tầm quan trọng của BBNJ nằm ở chỗ nó bao phủ tới hai phần ba diện tích đại dương trên toàn thế giới — những vùng nước nằm ngoài phạm vi quản lý của bất kỳ chính phủ nào. Trước khi hiệp ước này xuất hiện, các vùng biển khơi thường rơi vào tình trạng quản lý rời rạc, khiến việc triển khai các cơ chế bảo vệ trở nên vô cùng phức tạp và thiếu tính đồng bộ, tạo kẽ hở cho các hoạt động khai thác quá mức.

Với sự ra đời của Hiệp ước Biển khơi, mục tiêu chiến lược mang tên "30 by 30" — tức là đưa 30% diện tích đại dương vào hệ thống bảo tồn trước năm 2030 — hiện đã có một lộ trình thực thi khả thi. Đây là bước đi quan trọng để biến những cam kết trên giấy tờ thành một hệ thống quản trị đại dương thực thụ, giúp duy trì sự cân bằng sinh thái cho hành tinh trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng BBNJ không trực tiếp giải quyết các vấn đề liên quan đến khai thác khoáng sản dưới đáy biển sâu. Lĩnh vực này vẫn thuộc quyền hạn quản lý của Cơ quan Quyền lực Đáy đại dương Quốc tế (International Seabed Authority). Do đó, chúng ta nên nhìn nhận hiệp ước này không phải là một "chiếc đũa thần" giải quyết mọi vấn đề ngay lập tức, mà là một sân khấu pháp lý mới, nơi các quốc gia sẽ phải tiếp tục phối hợp để thực hiện những cam kết bảo vệ môi trường cốt lõi.

Sự kiện này mang lại một thông điệp mạnh mẽ về sự trưởng thành trong nhận thức của nhân loại: khi đại dương không còn bị coi là một không gian "vô chủ" để mặc sức khai thác, mà trở thành một ngôi nhà chung cần được chăm sóc bằng những quy tắc trách nhiệm. Đây là minh chứng cho việc con người đã bắt đầu biết đặt lợi ích chung của hành tinh lên trên những toan tính cục bộ.

Thay vì tư duy phân chia rạch ròi giữa "của tôi" và "của anh", BBNJ hướng chúng ta đến một tầm nhìn về một chân trời sống duy nhất và gắn kết. Đây chính là lời cam kết của thế hệ hôm nay về một tương lai bền vững, nơi đại dương tiếp tục là nguồn sống và là di sản vô giá cho các thế hệ mai sau.