Cộng đồng Oaxaca Cấm Khai Thác Khoáng Sản Để Bảo Vệ Tài Nguyên Thiên Nhiên

Vào ngày 1 tháng 2 năm 2026, cộng đồng nông nghiệp San Juan Coatecas Altas, tọa lạc tại vùng Thung lũng Trung tâm của bang Oaxaca, Mexico, đã chính thức ban hành lệnh cấm toàn diện đối với mọi hoạt động khai thác khoáng sản trên lãnh thổ của mình. Quyết định mang tính bước ngoặt này đã được đưa vào quy chế cộng đồng, thiết lập một rào cản pháp lý và xã hội vững chắc chống lại ngành công nghiệp khai thác, theo thông tin từ tổ chức Educa. Quyết định được thông qua tại đại hội nông nghiệp, cơ quan quyền lực cao nhất của cộng đồng, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và tài nguyên thiên nhiên.

Người dân tộc Zapotec đã đưa ra những lý lẽ thuyết phục cho lệnh cấm này, khẳng định rằng các dự án khai thác, đặc biệt là dự án San José, là mối đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái khu vực cũng như các không gian văn hóa và tâm linh thiêng liêng của họ. Động thái này được thúc đẩy bởi tình trạng sụt giảm nghiêm trọng mực nước tại các giếng địa phương, một hiện tượng mà cư dân khẳng định là hệ quả trực tiếp từ các hoạt động khai khoáng hiện nay. Tại vùng Thung lũng Trung tâm của Oaxaca, nơi tập trung mật độ nhượng quyền khai thác cao nhất, khoảng 80% diện tích đất đai đã bị bàn giao cho các tập đoàn khai thác của Canada và Mỹ, tiêu biểu là Fortuna Silver Mines và Gold Resource Corp (GRC).

Bản tuyên bố của cộng đồng khẳng định rõ ràng cam kết bảo vệ đất đai, các địa điểm linh thiêng, hạt giống bản địa, cùng hệ động thực vật địa phương – những yếu tố nền tảng cấu thành nên bản sắc độc đáo của người Zapotec. Lần đầu tiên trong lịch sử, Quy chế cộng đồng đã chính thức ghi nhận và tôn vinh vai trò của phụ nữ với tư cách là những người bảo tồn chính đối với tài sản chung, nguồn nước, ngôn ngữ và các tập tục truyền thống. Với bước đi này, San Juan Coatecas Altas đã gia nhập vào liên minh các cộng đồng tại Oaxaca đang nỗ lực tuyên bố lãnh thổ tự do không khai thác mỏ, một minh chứng cho quyền tự quyết hợp pháp của họ trước các áp lực kinh tế bên ngoài.

Mở rộng ra bối cảnh khu vực Mỹ Latinh, tại bang Goiás của Brazil, Bảo tàng Sinh thái Cerrado Laís Aderne (Ecomuseu do Cerrado Laís Aderne) đang tiếp tục phát triển mạnh mẽ như một bảo tàng sống nhằm bảo tồn quần xã sinh vật Cerrado giàu đa dạng sinh học. Dựa trên triết lý kiềng ba chân "lãnh thổ, di sản và cộng đồng", sáng kiến này nỗ lực lan tỏa các hành động tích cực nhằm bảo vệ Cerrado – thảo nguyên lớn thứ hai tại Mỹ Latinh, nơi sở hữu khoảng 12.000 loài thực vật. Được đặt theo tên của nhà hoạt động văn hóa tiêu biểu Laís Aderne, bảo tàng này bao gồm bảy đô thị và tiếp tục là trọng điểm thu hút sự quan tâm của giới học thuật trong bang vào năm 2026.

Trong khi đó, tại tỉnh San Juan của Argentina, chuỗi sản xuất bột từ quả carob (algarroba) đang được củng cố mạnh mẽ, phản ánh sự hồi sinh của niềm tự hào đối với các sản phẩm truyền thống. Trường Kỹ thuật Nông nghiệp Valle Fértil đã tiến hành hiện đại hóa cơ sở vật chất nhằm gia tăng sản lượng bột hữu cơ và hỗ trợ quy trình thu hoạch vỏ quả bền vững. Gần đây, nhà trường đã thu mua 1.300 kg vỏ quả từ các hộ sản xuất địa phương, với mức giá bột đạt 15.000 peso cho mỗi kg trong năm nay. Tại tỉnh Formosa, cụ thể là vùng El Potrillo, hơn 700 gia đình đang tham gia vào chiến dịch thu hoạch, tạo nên một chu kỳ kinh tế nội bộ năng động với sản lượng đạt khoảng 4,5 tấn bột trong mùa vụ vừa qua.

Những diễn biến tại Oaxaca, Goiás và San Juan là minh chứng rõ nét cho một xu hướng toàn cầu mới: các cộng đồng địa phương đang chủ động vận dụng các cơ chế pháp lý và tri thức truyền thống để bảo vệ nền tảng văn hóa và tài nguyên thiên nhiên. Dù là thông qua việc ngăn chặn khai thác khoáng sản hay chuyển đổi sang các mô hình nông nghiệp bền vững, những nỗ lực này đều khẳng định sức mạnh của cộng đồng trong việc tự quyết định tương lai và bảo vệ di sản quý báu cho các thế hệ mai sau trước những biến động của thời đại.