Tâm lý học xã hội lý giải nhu cầu dọn dẹp nhà cửa trước khi có khách

Nhu cầu dọn dẹp nhà cửa kỹ lưỡng ngay trước khi khách đến thăm là một hiện tượng phổ biến, bắt nguồn sâu xa từ các nguyên tắc của tâm lý học xã hội, đặc biệt là cơ chế quản lý ấn tượng. Hành vi này không chỉ là sự chuẩn bị vật chất mà còn là nỗ lực có ý thức nhằm kiểm soát cách người khác hình thành nhận định về chủ nhà. Trong bối cảnh xã hội, không gian sống cá nhân được coi là phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ, truyền tải các đặc điểm tính cách cốt lõi của gia chủ. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự ngăn nắp hay bừa bộn có thể gợi mở nhận định về các đức tính như tính cẩn thận hay sự tỉ mỉ của chủ nhà đối với khách viếng thăm, từ đó tạo ra áp lực ngầm thúc đẩy sự tối ưu hóa hình ảnh bản thân thông qua môi trường sống.

Sự điều chỉnh hành vi này có thể được lý giải qua lăng kính của Hiệu ứng Hawthorne, một hiện tượng tâm lý học xã hội nổi tiếng, trong đó cá nhân thay đổi hành vi khi nhận thức được sự quan sát từ bên ngoài. Các thí nghiệm ban đầu tại nhà máy Western Electric ở Hawthorne, Illinois, diễn ra trong giai đoạn từ năm 1924 đến đầu thập niên 1930, do Giáo sư Elton Mayo từ Trường Kinh doanh Harvard dẫn dắt, đã minh chứng rằng năng suất lao động tăng lên không chỉ do điều kiện vật lý thay đổi, mà còn do công nhân cảm thấy được quan tâm và chú ý. Tương tự, khi chuẩn bị đón khách, nhận thức về việc bị đánh giá đã kích hoạt cơ chế tự điều chỉnh, dẫn đến việc tăng cường độ dọn dẹp để phù hợp với hình ảnh mong muốn, giống như sự giám sát trong nghiên cứu trở thành động lực thúc đẩy hành vi.

Về mặt tâm lý sâu xa hơn, hành vi dọn dẹp này phục vụ hai mục đích: quản lý ấn tượng bên ngoài và điều chỉnh trật tự nội tâm. Việc sắp xếp môi trường bên ngoài gọn gàng giúp thiết lập trạng thái trật tự mong muốn trong tâm trí chủ nhà, tạo cảm giác kiểm soát. Tuy nhiên, động lực này thuộc phạm trù động lực có kiểm soát (controlled motivation). Theo Lý thuyết Tự quyết (Self-Determination Theory - SDT), được phát triển bởi Edward Deci và Richard Ryan từ những năm 1980, động lực bền vững và gắn liền với phúc lợi tinh thần cao hơn lại xuất phát từ động lực tự chủ (autonomous motivation), vốn nhấn mạnh ba nhu cầu tâm lý cơ bản: Tự chủ, Năng lực, và Kết nối.

Việc dọn dẹp vì áp lực từ người khác là một hình thức động lực ngoại tại bị kiểm soát, trái ngược với việc dọn dẹp vì niềm vui cá nhân. Các nghiên cứu về SDT, như nghiên cứu của Black và Deci (2000) về sinh viên, cho thấy sự hỗ trợ tự chủ dẫn đến động lực và kết quả tốt hơn. Ngược lại, không gian bừa bộn có thể làm tăng mức cortisol, hormone căng thẳng, như một nghiên cứu năm 2010 trên bản tin Tâm lý Xã hội và Tính cách đã chỉ ra, đặc biệt ở phụ nữ. Do đó, việc dọn dẹp trước khi có khách, dù là động lực kiểm soát, vẫn mang lại lợi ích tức thời là giảm căng thẳng thị giác và thiết lập lại cảm giác kiểm soát môi trường sống, điều mà các nhà tâm lý học như Tiến sĩ Peggy Loo và Tiến sĩ Danielle Roeske đều nhận định là có ảnh hưởng trực tiếp đến cảm xúc và khả năng tập trung.

Duy trì một không gian ngăn nắp, theo quan niệm của người Nhật Bản, còn là biểu hiện của sự tôn trọng bản thân và người khác, đồng thời giúp thanh lọc tâm hồn. Trong khi đó, việc dọn dẹp còn tăng cường vận động thể chất nhẹ nhàng và nâng cao hiệu suất làm việc trong các nhiệm vụ khác do giảm sự phân tâm. Sự đối lập giữa động lực kiểm soát (dọn dẹp vì khách) và động lực tự chủ (duy trì không gian vì bản thân) là điểm mấu chốt để hiểu hành vi chuẩn bị nhà cửa, cho thấy sự phức tạp trong các yếu tố tâm lý xã hội chi phối sinh hoạt hàng ngày của con người.