Thiền Định Điều Chỉnh Động Lực Não Bộ Hướng Tới Trạng Thái Tới Hạn

Nghiên cứu tâm lý học gần đây đã khẳng định rằng thiền định, vượt ra ngoài phạm vi giảm căng thẳng thông thường, còn có khả năng thay đổi sâu sắc cấu trúc và chức năng của bộ não. Một công trình tiên phong sử dụng kỹ thuật đo từ não đồ có độ phân giải cao (MEG) đã chỉ ra rằng việc hành thiền làm tăng cường các kết nối thần kinh, đẩy những người thực hành tới một trạng thái được gọi là "tính tới hạn của não bộ" (brain criticality). Trạng thái này đại diện cho sự cân bằng lý tưởng, nơi các mạng lưới thần kinh đủ ổn định để truyền tải thông tin một cách đáng tin cậy, đồng thời vẫn đủ linh hoạt để thích ứng nhanh chóng với những tình huống mới. Khái niệm tính tới hạn này, được mượn từ vật lý thống kê, đã được áp dụng trong khoa học thần kinh khoảng hai thập kỷ để mô tả điểm cân bằng tối ưu giữa trật tự và hỗn loạn trong hoạt động thần kinh.

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát trên 12 nhà sư Phật giáo cao cấp thuộc Truyền thống Rừng Thái Lan, những người có kinh nghiệm thiền định trung bình hơn 15.000 giờ mỗi người. Các bản ghi não được thực hiện tại phòng thí nghiệm MEG ở Đại học Gabriele d'Annunzio Chieti-Pescara, Ý, với sự hợp tác quốc tế do Giáo sư Karim Jerbi thuộc Đại học Montréal và tác giả chính Annalisa Pascarella thuộc Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Ý dẫn đầu. Các nhà khoa học đã đo lường hoạt động não bộ của các nhà sư trong khi họ thực hành hai kỹ thuật thiền định chính: Samatha (tập trung chú ý) và Vipassana (quan sát mở). Việc sử dụng MEG cho phép theo dõi động lực não bộ ở mức độ chi tiết chưa từng có về độ phân giải thời gian.

Cả hai phương pháp thiền Samatha và Vipassana đều cho thấy sự gia tăng đáng kể về độ phức tạp của tín hiệu thần kinh khi so sánh với trạng thái nghỉ ngơi của não bộ. Tuy nhiên, các kỹ thuật này tạo ra những cấu hình thần kinh khác biệt. Cụ thể, phân tích Hệ số Lệch khỏi Tính Tới Hạn (DCC) đã làm nổi bật sự phân tách giữa Samatha và Vipassana, cho thấy các đặc tính hiện tượng học riêng biệt của chúng được điều chỉnh bởi các đặc điểm tính toán cụ thể trong trạng thái động lực của chúng. Trong khi Samatha dẫn đến một trạng thái não bộ ổn định và tập trung hơn, thì Vipassana lại đưa người hành thiền đến gần hơn với điểm tới hạn lý thuyết, một trạng thái cân bằng tối ưu cho chức năng hiệu quả.

Một phát hiện quan trọng khác là sự suy giảm trong các dao động gamma, vốn thường liên quan đến việc xử lý các kích thích từ bên ngoài. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy sự giảm phổ biến trên toàn bộ băng tần gamma trong quá trình thiền định, một sự khác biệt có thể do việc hiệu chỉnh phổ công suất theo độ dốc 1/f. Điều này gợi ý rằng thiền định không chỉ là việc tạo ra sự tĩnh lặng thụ động, mà là một quá trình tái cấu trúc tích cực hoạt động của não bộ thành một trạng thái năng động, giàu thông tin hơn. Sự tự tổ chức xung quanh tính tới hạn này là một quá trình chủ động, và sự điều chỉnh cân bằng nội môi bị suy giảm đã bị nghi ngờ có liên quan đến các bệnh lý nghiêm trọng ở người như bệnh Alzheimer, động kinh, hội chứng Rett, tự kỷ và tâm thần phân liệt.

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ, sử dụng các công cụ xử lý tín hiệu tiên tiến và học máy, cho thấy các kỹ thuật thiền định có thể điều chỉnh chủ động sự cân bằng mạng lưới não bộ, thúc đẩy sự linh hoạt và khả năng thích ứng của nhận thức. Những phát hiện này mở rộng sự hiểu biết của chúng ta về các cơ chế thần kinh liên quan đến việc tập trung chú ý và các phương pháp quan sát mở trong thực hành thiền định.