NASA'nın SPHEREx Gözlemevi Tüm Gökyüzünün İlk Haritasını 102 Kızılötesi Kanalda Tamamladı

NASA yönetimindeki SPHEREx (Evrenin Tarihi, Yeniden İyonlaşma Çağı ve Buzların Keşfi için Spektro-Fotometre) uzay gözlemevi, yakın kızılötesi spektrumda 102 farklı dalga boyunda tüm gök küresinin ilk haritasını başarıyla tamamladı. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Caltech) ve Jet İtki Laboratuvarı (JPL) işbirliğiyle geliştirilen bu aracın fırlatılışı 12 Mart 2025 tarihinde gerçekleştirilmişti.

İlk tarama için veri toplama süreci Mayıs 2025'te başladı ve altı ay boyunca devam ederek Aralık 2025'te sona erdi. İki yıl sürmesi planlanan bu görev, astronomlara Erken Evren'in koşulları ve yaşamın başlangıcına dair temel soruları yanıtlamaları için benzersiz veriler sunmayı vaat ediyor. Altı dedektör aracılığıyla elde edilen 102 dalga boyunun her biri, yıldızlar, kozmik toz ve sıcak hidrojen gazı gibi nesneler hakkında kendine özgü bilgiler taşıyor. Teleskop, Dünya'nın etrafında günlük yaklaşık 14 ila 14,5 tur atarak her yörüngede yaklaşık 3600 görüntü üretiyor; bu da yarım yılda tüm gök küresinin kapsanmasını sağlıyor.

Bu haritanın bilimsel değeri, Büyük Yeniden İyonlaşma olayının yüz milyonlarca galaksinin üç boyutlu dağılımını nasıl etkilediğini izleme yeteneğinde yatıyor. Bilim insanları, SPHEREx verilerini kullanarak galaksilerin evrimini neredeyse 13,8 milyar yıllık kozmik tarih boyunca inceleyecekler. Amaçları, Galaksimizdeki su ve organik moleküller de dahil olmak üzere yaşam için hayati öneme sahip elementlerin oluşumuna yol açan başlangıç koşullarını belirlemektir. Misyon aynı zamanda, “karanlık çağlar” sonrası en az çalışılan dönem olan yeniden iyonlaşma döneminden gelen sinyalleri ve “galaksi içi ışık” etkilerini de araştırıyor.

2 Haziran 2025'te Lori Leshin'in ardından NASA JPL'nin 11. Direktörü olarak atanan Dave Gallagher, SPHEREx'i büyük keşif potansiyeli taşıyan önemli bir astrofizik misyonu olarak nitelendirerek takdirlerini sundu. Teleskobun ve uzay donanımının geliştirilmesi BAE Systems (eski adıyla Ball Aerospace) tarafından üstlenilirken, gözlemevinin yönetimi Caltech ve JPL tarafından yürütüldü. James Webb Teleskobu'nun aksine, SPHEREx tüm gökyüzünün spektroskopisini yapmasına olanak tanıyan geniş görüş alanı ile benzersiz bir konuma sahiptir. Misyonun temel iki yıllık aşaması boyunca, ölçümlerin doğruluğunu artırmak amacıyla ilk harita ile birleştirilecek üç tam gökyüzü taramasının daha yapılması planlanmaktadır.

Kozmik mikrodalga arka plan radyasyonu üzerine COBE uydusuyla yaptığı çalışmalarla tanınan Nobel Fizik Ödülü sahibi John Mather, SPHEREx gibi görevlerin, Evren'in evrimine dair kapsamlı bir tablo oluşturarak temel kozmolojik soruları yanıtlamamıza imkan tanıdığını vurguladı. Mather, SPHEREx'in altı ayda topladığı muazzam bilgi miktarının, özellikle diğer görevlerden elde edilen verilerle sinerji içinde kullanıldığında son derece değerli olacağını belirtti. Bu ilk harita, bilim camiası için adeta bir yol haritası işlevi görmeye başlamıştır.