İstiridye Balinalarının Okyanus Derinliklerinde Dikey Dinlenme Pozisyonu ve Evrimsel Adaptasyonları

İstiridye balinalarının (Physeter macrocephalus) okyanusun derinliklerinde sergilediği dikey dinlenme duruşu, bu devasa deniz memelilerinin evrimsel adaptasyonlarına dair çarpıcı bir tablo sunmaktadır. Çoğu memelinin aksine, bu canlılar yatay bir pozisyonda yüzmek yerine, su sütununda başları yukarı bakacak şekilde katı bir dikey pozisyonda dinlenmektedirler. Bu alışılmadık davranış, deniz yaşamına dair yaygın algıları zorlamakta ve bilim insanlarının ilgisini çekmektedir.

Bu tür dişli balinalar hakkında vahşi doğada uykuya dair çok az şey bilinmekle birlikte, esaret altındaki dişli balinaların beynin bir tarafıyla uyuduğu bilinmektedir. Bu tek yarımküresel uyku (unihemispheric sleep) mekanizmasının, denizdeyken yüzme, gönüllü nefes alma, yırtıcı hayvanlardan kaçınma ve/veya sosyal teması sürdürmeye olanak tanıdığı düşünülmektedir. Bu dikey uyku hali, aynı zamanda enerji tasarrufu sağlamanın bir yolu olarak da değerlendirilmektedir. Neredeyse hareketsiz kalarak dikey bir oryantasyonda süzülen istiridye balinaları, aktif olarak yatay bir pozisyonu sürdürmenin gerektirdiği kas gerginliğini azaltabilirler. Ayrıca, bu pozisyonun, tehlike anında hızlı bir kaçış imkanı sunarak yırtıcılara karşı savunmasızlığı en aza indiren, dinlenme ile hazırlık arasında bir denge kurma yöntemi olduğu düşünülmektedir.

Bu devasa hayvanlar, suyun yüzeyinin hemen altında, pasif sığ 'drift-dive' adı verilen dinlenme dalışlarını sergilemektedirler. Bu dinlenme seansları, kayıt süresinin %7,1'ini oluşturmakta ve avlanma dışı zamanın %36,7'sini kapsamaktadır. İstiridye balinalarının uyku döngüleri, karasal memelilere kıyasla oldukça kısadır; genellikle her seferinde yaklaşık 10 ila 15 dakika sürer ve günlerinin yalnızca yaklaşık %7'sini uyuyarak geçirirler. Bu kısa uyku periyotları, yırtıcıların olası tehdidi nedeniyle uzun süreli uykuya izin vermeyen zorlu su altı ortamına bir adaptasyon olarak görülmektedir. Bu esnada, balinalar kısmi bir bilinç durumuna girerek yüzeye hava almak gibi temel vücut fonksiyonlarını sürdürebilirler.

2008 yılında Current Biology'de yayımlanan bir çalışma, balinaların beynin her iki tarafıyla da uyuyabileceğine dair kanıtlar kaydetmiştir ve bu derin uykunun en çok akşam 18:00 ile gece yarısı 24:00 arasında meydana geldiği görülmüştür. Bu saatler arasında kayıtların %30'u gerçekleşirken, en az kayıtlar sabah 06:00 ile öğlen 12:00 arasında (%3) kaydedilmiştir. İstiridye balinalarının ana yırtıcıları arasında zaman zaman orkalar (katil balinalar), yalancı katil balinalar ve pilot balinalar bulunmaktadır. Bu tehditler karşısında, balinalar bazen bir gözleri açık olacak şekilde, sürekli tetikte kalarak uyurlar ve gruplar halinde dinlenerek birbirlerini korurlar.

Bu devasa dişli balina türü, aynı zamanda gezegendeki en büyük dişli yırtıcıdır ve Pliosen döneminden günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. Dişi istiridye balinaları ve yavruları, anaerkil gruplar olan sürüler halinde yaşarken, olgun erkekler (boğalar) yalnız yaşam tarzlarını benimserler. Bu sosyal yapılar, özellikle yavruların yetişkinlerin deneyimine ve desteğine bağımlı olduğu durumlarda koruma sağlar. Bu benzersiz dikey dinlenme biçimi, okyanusun en büyük dişli memelisi olan istiridye balinasının biyolojisindeki gizemli katmanlardan birini oluşturmaya devam etmektedir.