Tư thế ngủ thẳng đứng độc đáo của cá nhà táng hé lộ chiến lược sinh tồn dưới đại dương

Tư thế nghỉ ngơi thẳng đứng của cá nhà táng (sperm whale) là một hiện tượng tự nhiên hấp dẫn, hé lộ những điều chỉnh tiến hóa quan trọng của loài sinh vật khổng lồ này. Trái ngược với nhận định thông thường về sinh vật biển, loài vật này chọn cách nghỉ ngơi hoàn toàn theo chiều dọc trong cột nước, một cảnh tượng thách thức nhận thức phổ thông về đời sống dưới đáy biển. Hành vi ngủ kỳ lạ này, được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 2008 bởi các nhà nghiên cứu gần bờ biển Nhật Bản, cho thấy một chiến lược sinh tồn tinh vi.

Cá nhà táng, loài cá voi có răng lớn nhất hành tinh, chỉ dành khoảng 7% thời gian trong đời để chìm vào giấc ngủ, một con số khiêm tốn so với các loài động vật có vú khác. Việc duy trì tư thế thẳng đứng được cho là một chiến lược bảo tồn năng lượng tối ưu, giúp chúng giảm thiểu đáng kể nỗ lực cơ bắp cần thiết để giữ ổn định cơ thể trong nước, từ đó cắt giảm mức tiêu thụ năng lượng. Tư thế này còn có mối liên hệ với cơ chế hoạt động của bộ não, có thể giúp điều chỉnh nhiệt độ não và tốc độ trao đổi chất trong những khoảng thời gian nghỉ ngơi ngắn ngủi.

Các nhà khoa học đã ghi nhận rằng khi ngủ sâu, cá nhà táng có thể thực hiện giấc ngủ sóng chậm hai bán cầu não, khác với nhiều loài cá voi khác sử dụng cơ chế ngủ một bán cầu não để duy trì cảnh giác. Những giấc ngủ này thường chỉ kéo dài từ 15 đến 20 phút, đôi khi lên đến 24 phút, và chúng thường diễn ra ở độ sâu tương đối nông, dao động từ 10 đến 50 feet (khoảng 3 đến 15 mét) dưới mặt nước. Việc giữ cơ thể gần mặt nước là tối quan trọng vì chức năng hô hấp của cá voi chịu sự kiểm soát hoàn toàn của hệ thần kinh trung ương, đòi hỏi lỗ phun nước phải luôn hướng lên trên mặt biển để lấy không khí kịp thời.

Nhiếp ảnh gia Nguyễn Ngọc Thiện đã ghi lại cảnh tượng ngoạn mục này vào tháng 5 năm 2023 tại vùng biển Đông Phi, khu vực có rãnh sâu 1.000-2.000 mét, nơi sinh sống của các đàn mực khổng lồ. Sự nghỉ ngơi theo nhóm là một yếu tố then chốt trong hành vi này, khi các đàn cá nhà táng ngủ thẳng đứng cùng nhau, tạo nên một hình ảnh huyền bí, đôi khi được ví như một vòng tròn Stonehenge dưới đại dương. Việc ngủ theo bầy đàn này được cho là một cơ chế an toàn, tăng cường sự bảo vệ khỏi các mối đe dọa tiềm tàng trong môi trường dễ bị tổn thương khi nghỉ ngơi.

Cá thể trưởng thành có thể nín thở hơn một giờ khi nghỉ ngơi, trong khi cá con cần phải nổi lên lấy không khí thường xuyên hơn, khoảng 15 phút một lần, nhấn mạnh sự hợp tác xã hội trong cấu trúc của chúng. Khả năng lặn sâu phi thường của cá nhà táng, đôi khi xuống tới hơn 3.000 feet (khoảng 914 mét) để săn mực khổng lồ, đòi hỏi một cơ chế kiểm soát sức nổi phức tạp liên quan đến dầu spermaceti trong đầu chúng. Chính sự tương phản giữa những chuyến săn mồi đầy năng lượng ở vực sâu và những giấc ngủ thẳng đứng, gần mặt nước này đã làm nổi bật sự thích nghi độc đáo của loài vật này, được củng cố qua hình ảnh đồng bộ của cả một nhóm cá thể do nhiếp ảnh gia Franco Banfi ghi lại gần Cộng hòa Dominica.