Kwestia określenia gatunku morskiego o najwyższych zdolnościach poznawczych pozostaje złożonym wyzwaniem naukowym, głównie z powodu braku uniwersalnych kryteriów pomiarowych. Różnorodność manifestacji kognitywnych ssaków morskich, obejmująca złożone struktury społeczne i wyrafinowane techniki przetrwania, komplikuje wszelkie próby kategoryzacji. Delfiny i wieloryby niezmiennie zajmują centralną pozycję w tej dyskusji, uchodząc za kluczowych kandydatów do miana najinteligentniejszych mieszkańców oceanów.
Ssaki morskie, w przeciwieństwie do większości ssaków lądowych, wtórnie przystosowały się do życia w wodzie, co wymusiło adaptacje fizjologiczne i behawioralne, takie jak utrata owłosienia i przekształcenie kończyn w płetwy. Delfiny zasłynęły z niezwykle rozbudowanego życia społecznego, posługując się unikalnymi „gwizdami sygnaturowymi”, które pełnią funkcję indywidualnych identyfikatorów, niczym imiona. Badania koncentrują się na analizie dowodów wskazujących na istnienie zaawansowanych struktur neuronalnych u niektórych gatunków, co może korelować z ich zdolnościami empatii i planowania. Obserwacje dokumentują wykorzystywanie gąbek do ochrony nosa podczas żerowania oraz stosowanie fragmentów ryb jako przynęty łowieckiej.
Badania neuroanatomiczne i behawioralne z 2010 roku wskazują na wysoki stopień rozwoju inteligencji u delfinów butelkonosych, które potrafią rozpoznawać swoje odbicie w lustrze i przyswajać prosty język oparty na symbolach. W kontekście roku 2025, odnotowano incydent blisko wybrzeży Kanady sugerujący zdolność do sojuszy międzygatunkowych, gdzie delfiny rzekomo nawiązały współpracę z diugoniami w celu uzyskania dostępu do zasobów. Delfiny triumfują w sferze inteligencji społecznej, opierając swoje istnienie na kooperacji wewnątrz stad i zaawansowanej komunikacji.
Z kolei wieloryby, pomimo swojej masy, wykazują wysoki poziom inteligencji, który wydaje się być zakorzeniony bardziej w indywidualnej zdolności do adaptacji niż w dynamice grupowej. Znacząca część ich mózgu jest alokowana na przetwarzanie złożonych informacji akustycznych, kluczowych dla komunikacji na dalekie dystanse. Pieśni humbaków, ewoluujące cyklicznie, stanowią dowód na transmisję kulturową rozprzestrzeniającą się na ogromnych obszarach oceanicznych; naukowcy zidentyfikowali, że humbaki potrafią bezbłędnie odtwarzać skomplikowane schematy dźwiękowe zasłyszane u innych populacji, co jest uznawane za złożony przykład zwierzęcej transmisji kulturowej. W roku 2025 potwierdzono, że niektóre wieloryby fiszbinowe stosują specyficzne szlaki migracyjne oparte na wiedzy przekazywanej międzypokoleniowo, co świadczy o imponującej pamięci długotrwałej.
Kontrast w strategiach poznawczych tych dwóch grup jest ściśle powiązany z ich metodami przetrwania. Wieloryby prezentują inteligencję indywidualną, skupioną na szybkiej adaptacji do zmieniającego się środowiska i wykorzystaniu zasobów. W szerszym kontekście hierarchii inteligencji zwierząt, delfiny i wieloryby plasują się wysoko, często wymieniane po wielkich małpach człekokształtnych. Ostatecznie, spór o miano najinteligentniejszego mieszkańca mórz pozostaje otwarty, ponieważ obie grupy reprezentują odrębne, lecz równie zaawansowane trajektorie ewolucji kognitywnej w ekosystemie wodnym.
W planach badawczych na wrzesień 2025 roku we Wrocławiu, podczas 17. Międzynarodowego Kongresu Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego, naukowcy będą dyskutować o mechanizmach plastyczności połączeń synaptycznych, która jest podstawą pamięci, co pośrednio dotyczy także badań nad kognicją morskich ssaków.
