Tuyên bố của Thủ tướng Nhật Bản về Đài Loan làm gia tăng căng thẳng với Trung Quốc

Căng thẳng địa chính trị tại Đông Á đã leo thang đột ngột vào tháng 11 năm 2025, sau những phát biểu quan trọng của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi liên quan đến quy chế của Đài Loan (Trung Hoa Dân Quốc, CHDC). Phát biểu trước Quốc hội vào ngày 7 tháng 11, bà Takaichi đã mô tả bất kỳ cuộc tấn công tiềm tàng nào của Trung Quốc Cộng sản (CHNDTH) vào Đài Bắc là một “tình huống đe dọa sự tồn vong” của Nhật Bản. Đây là lần đầu tiên bất kỳ chính phủ Nhật Bản nào kể từ sau Thế chiến thứ hai công khai đưa ra nhận định như vậy về Đài Loan, và nó có thể mở đường cho hành động quân sự đáp trả của Tokyo theo khuôn khổ luật pháp về phòng vệ tập thể được thông qua dưới thời chính quyền Shinzo Abe năm 2015.

Tuyên bố của bà Takaichi ngay lập tức bị Bộ Ngoại giao CHNDTH coi là “cực kỳ nguy hiểm” và mang tính “khiêu khích”. Đáp lại, Bắc Kinh đã triệu tập Đại sứ Nhật Bản tại Trung Quốc, Ngài Kenji Kanasugi, vào ngày 14 tháng 11 và áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế tức thời. Các biện pháp này bao gồm lệnh cấm hoàn toàn đối với việc nhập khẩu hải sản từ Nhật Bản, gây ra một cú sốc nghiêm trọng cho ngành thủy sản nước này. Hơn nữa, chính quyền Bắc Kinh còn khuyến cáo công dân nước mình hạn chế các chuyến du lịch đến Nhật Bản. Các nhà phân tích ước tính thiệt hại tiềm tàng cho nền kinh tế Nhật Bản từ việc mất đi 6 triệu khách du lịch Trung Quốc hàng năm có thể lên tới khoảng 11 tỷ đô la Mỹ. Tiếp theo đó là sự chậm trễ trong việc trình chiếu các bộ phim Nhật Bản và việc hủy bỏ các sự kiện văn hóa trên lãnh thổ Trung Quốc đại lục.

Vào ngày 28 tháng 11, người phát ngôn Bộ Ngoại giao CHNDTH, ông Uông Văn Bân, đã tái khẳng định lập trường của Bắc Kinh, nhấn mạnh rằng việc Đài Loan trở về với Trung Quốc là một phần không thể tách rời của trật tự quốc tế hậu chiến, được quy định trong Tuyên bố Cairo và Tuyên bố Potsdam. Đối mặt với áp lực kinh tế từ Bắc Kinh, Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức đã đăng tải một bức ảnh trên mạng xã hội cho thấy ông đang ăn sushi, hành động này gây ra sự phẫn nộ lớn tại Bắc Kinh. Song song đó, Đài Bắc đang thể hiện quyết tâm củng cố khả năng phòng thủ, với kế hoạch tăng chi tiêu quốc phòng lên 3,3% GDP ngay trong năm 2026.

Xung đột ngoại giao này có thể còn kéo dài, theo cảnh báo của Ngoại trưởng Đài Loan Lâm Giai Long vào ngày 2 tháng 12, mặc dù ông vẫn bày tỏ hy vọng về một giải pháp thỏa hiệp. Tình hình trở nên phức tạp hơn với cuộc gặp sắp tới giữa các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ và CHNDTH. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã chấp nhận lời mời của Chủ tịch CHNDTH Tập Cận Bình đến thăm Bắc Kinh vào tháng 4 năm 2025, thông tin này được công bố vào ngày 24 tháng 11. Cuối tháng 11, ông Trump đã kêu gọi bà Takaichi kiềm chế trong một cuộc điện đàm, nhưng không đưa ra bất kỳ yêu cầu cụ thể nào. Chính quyền Đài Loan lo ngại rằng trong khuôn khổ cuộc gặp này, ông Trump có thể nhượng bộ về vấn đề Đài Loan để đổi lấy sự hỗ trợ của Trung Quốc trong việc giải quyết các xung đột ở Ukraine và Gaza. Hội nghị thượng đỉnh tháng 4 năm 2025 này đang trở thành một điểm nút quan trọng để xác định quỹ đạo an ninh khu vực.

Căng thẳng này còn có bối cảnh lịch sử, bao gồm tranh chấp đang diễn ra giữa Bắc Kinh và Tokyo về quần đảo Senkaku/Điếu Ngư Đài ở Biển Hoa Đông, nơi Nhật Bản đã triển khai các hệ thống tên lửa. Những phát biểu của bà Takaichi đánh dấu sự khác biệt so với sự thận trọng truyền thống của các thủ tướng Nhật Bản trước đây, những người luôn né tránh những tuyên bố rõ ràng về Đài Loan nhằm duy trì sự cân bằng mong manh. Trong khi Trung Quốc gia tăng áp lực ngoại giao, các hãng hàng không lớn, bao gồm Air China, China Southern Airlines và China Eastern Airlines, đã bắt đầu cung cấp dịch vụ hoàn vé miễn phí cho các chuyến bay đến Nhật Bản. Cuộc khủng hoảng này cho thấy sự dễ tổn thương của kiến trúc an ninh tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, vốn phụ thuộc vào một ván cờ ngoại giao phức tạp giữa Washington, Bắc Kinh và Tokyo.