Khoa học Thần kinh Giải mã Tác động của Căng thẳng Dự đoán do Mơ hồ

Nỗi lo âu phát sinh trong quá trình chờ đợi một kết cục tiêu cực, được gọi là căng thẳng dự đoán, đôi khi có thể mãnh liệt và bào mòn cảm xúc hơn cả việc đối diện trực tiếp với sự kiện đó. Việc thấu hiểu cơ chế tâm lý đằng sau sự dự đoán này là nền tảng để xây dựng các chiến lược sức khỏe tinh thần hiệu quả hơn nhằm kiểm soát sự mơ hồ trong đời sống hàng ngày. Phân tích này đi sâu vào lý do bộ não con người gặp khó khăn với những điều chưa biết và sự khác biệt giữa loại căng thẳng này với áp lực khi đối mặt với một sự kiện cụ thể.

Khoa học thần kinh chỉ ra rằng bộ não ưu tiên sự chắc chắn, ngay cả khi kết quả được biết trước là bất lợi, bởi vì sự thiếu rõ ràng kích hoạt quá mức hệ viền, đặc biệt là hạch hạnh nhân (amygdala). Sự kích hoạt quá mức này khởi phát một làn sóng cảm xúc lo âu nhằm chuẩn bị cho tổn hại tiềm tàng, có thể làm tăng nồng độ cortisol và suy giảm hiệu suất nhận thức. Theo một nhà khoa học thần kinh nhận thức, sự không chắc chắn được não bộ xử lý gần giống như một mối đe dọa vật lý, kích hoạt chế độ chiến đấu hay bỏ chạy trước khi bất cứ điều gì thực sự xảy ra. Một nghiên cứu năm 2016 tại London đã minh chứng cho điều này, khi những người tình nguyện biết chắc chắn sẽ bị sốc điện cảm thấy bình tĩnh hơn so với những người chỉ có 50% cơ hội bị sốc.

Trong trạng thái không chắc chắn, cá nhân thường tham gia vào hoạt động dự đoán (prospection), tức là mô phỏng mọi kết quả có thể xảy ra trong tương lai. Mặc dù hoạt động này có thể hỗ trợ lập kế hoạch, nhưng khi đi kèm với kỳ vọng tiêu cực, nó khuếch đại sự đau khổ bằng cách kích hoạt các phản ứng sinh hóa, bao gồm việc giải phóng các hormone gây căng thẳng như cortisol. Tiến sĩ Lena Wallace, một Nhà Tâm lý học Lâm sàng, nhận định rằng việc chạy qua hàng tá kịch bản trong đầu thường chỉ làm chúng ta lo lắng hơn, đặc biệt khi bị ám ảnh bởi các phiên bản tồi tệ nhất. Sự lặp lại các kịch bản tiêu cực này có thể liên quan đến hoạt động của Locus Coeruleus (LC), một cấu trúc nhỏ trong não bộ theo dõi sự không chắc chắn và gây ra cảm giác lo lắng, bồn chồn.

Việc đối mặt với tin xấu đã biết thường mang lại sự nhẹ nhõm vì nó cho phép cơ chế đối phó hoặc giải quyết vấn đề được kích hoạt, trong khi việc chờ đợi lại cung cấp rất ít không gian cho sự kiểm soát hay hành động. Về mặt thần kinh, hành động mang lại cảm giác dễ chịu hơn vì nó cung cấp cho não bộ cảm giác về quyền tự chủ (agency), giúp xua tan màn sương tinh thần do căng thẳng dự đoán gây ra. Nhà Khoa học Hành vi Dr. Colin Andrews giải thích rằng việc xử lý thực tế cho phép chúng ta tìm thấy sự rõ ràng và khép lại. Theo thống kê gần đây của Bộ Y tế Việt Nam, có 15% dân số mắc các rối loạn liên quan đến stress như hoảng sợ, ám ảnh, lo âu.

Căng thẳng dự đoán mãn tính làm hao mòn cơ thể tương tự như căng thẳng thực sự, với mức cortisol kéo dài có liên quan đến rối loạn giấc ngủ, phản ứng miễn dịch suy yếu và tăng tình trạng viêm nhiễm. Bác sĩ Nội khoa Dr. Kim Setareh quan sát rằng nhiều bệnh nhân báo cáo cảm thấy ốm yếu về thể chất do thời gian chờ đợi kéo dài, ngay cả khi không có vấn đề thực sự nào xảy ra. Nồng độ cortisol cao kéo dài có thể dẫn đến các triệu chứng như giảm khối cơ bắp, trầm cảm và đẩy nhanh quá trình lão hóa ở nam giới. Cortisol, được sản xuất tại vỏ thượng thận, có vai trò điều hòa huyết áp và chống lại nhiễm trùng, nhưng khi vượt quá mức bình thường, nó trở thành yếu tố gây mất cân bằng nội tiết.

Để giảm thiểu tác động của căng thẳng dự đoán, các kỹ thuật tập trung vào việc đưa sự chú ý trở lại khoảnh khắc hiện tại, chẳng hạn như thông qua chánh niệm hoặc thiền định, được khuyến nghị. Các cá nhân được khuyên nên hạn chế các mô phỏng tinh thần và xây dựng kế hoạch hành động cho các yếu tố có thể kiểm soát được trong khi chấp nhận những gì nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Thực hành lòng từ bi với bản thân cũng rất quan trọng, vì việc thừa nhận rằng việc chờ đợi là khó khăn có thể làm giảm cường độ cảm xúc và ngăn ngừa lo lắng thêm. TS.BS. Dương Minh Tâm từ Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, nhấn mạnh rằng stress không phải là kẻ thù mà là yếu tố thúc đẩy hiệu suất khi ở mức độ phù hợp. Giá trị của sự hiểu biết này nằm ở việc nhận ra rằng sự đau khổ trong lúc chờ đợi là một thực tế sinh học, và bằng cách làm chủ nhận thức cảm xúc, mọi người có thể giảm bớt gánh nặng tâm lý do sự mơ hồ áp đặt.