Levha Tektoniğinin 540 Milyon Yıllık İklim Dalgalanmalarındaki Düzenleyici Rolü Belirlendi

Erken 2026'da yayımlanan yeni bir araştırma, Dünya'nın iklimini jeolojik zaman ölçeklerinde düzenlemede, gezegenin tektonik levhalarının hareketinin daha önce hafife alınan büyük bir rol oynadığını ortaya koydu. Bu çalışma, Ocak 2026'da Communications, Earth and Environment dergisinde yayımlandı ve araştırmacılar arasında Melbourne Üniversitesi'nden Dr. Ben Mather ile Sidney Üniversitesi'nden Profesör Dietmar Müller yer aldı.

Araştırma ekibi, son 540 milyon yıl boyunca volkanlar, okyanuslar ve Dünya'nın iç kısmı arasındaki karbon hareketini, levha tektoniğinin bilgisayar modellerini kullanarak yeniden yapılandırdı. Geleneksel bilimsel görüş, yakınsak levha sınırlarında oluşan volkanik yayların atmosferik karbondioksitin temel kaynağı olduğunu öne sürüyordu. Ancak yeni bulgular, levhaların birbirinden ayrıldığı okyanus ortası sırtları ve kıtasal yarıkların, jeolojik zamanın büyük bir bölümünde karbon döngüsünün daha baskın itici güçleri olduğunu işaret etti. Bu durumun temel nedeni, dünya okyanuslarının atmosferden muazzam miktarda karbondioksiti deniz tabanı tortullarında tutması ve bu karbonun daha sonra derin karbon döngüsü yoluyla yitim zonları aracılığıyla tekrar salınmasıdır.

Uygulanan modeller, 540 milyon yıllık süreçteki büyük sera ve buzul dönemi iklimlerini doğru bir şekilde tahmin edebildi. Sera dönemlerinde tutulandan daha fazla karbon salınırken, buzul iklimlerinde karbon tutulumu atmosferik CO2 seviyelerini düşürdü. Çalışmanın kilit noktası, volkanik yay emisyonlarının yalnızca son 100 milyon yılda baskın kaynak haline gelmesidir. Bu geç dönemdeki baskınlık, yaklaşık 150 milyon yıl önce ortaya çıkan ve büyük miktarda karbonu derin deniz tortullarına hapseden planktonik kalsifiyerler adı verilen bir fitoplankton türünün yükselişiyle ilişkilendirildi. Bu evrimden önce, ayrılan levha sınırlarından kaynaklanan karbon emisyonları atmosferik CO2'ye daha ağır basıyordu.

Bu bulgular, Dünya'nın doğal uzun vadeli iklim düzenlemesini anlamak için hayati bir bakış açısı sunmaktadır. Araştırmacılar, levha hareketlerinin iklimdeki büyük değişimleri şekillendirmedeki rolünü, Geç Paleozoik buzul çağı, sıcak Mesozoik sera dünyası ve modern Kenozoik buzul evinin ortaya çıkışı gibi önemli tarihsel iklim değişimlerini açıklayarak gösterdi. Dr. Mather, bu araştırmanın, atmosferdeki karbon miktarının iklimde büyük salınımlara neden olan temel bir tetikleyici olduğuna dair kanıt havuzuna katkıda bulunduğunu belirtti. Ayrıca, geçmişte Dünya'nın iklimini nasıl kontrol ettiğini anlamak, mevcut değişim hızının sıra dışılığını vurgulamaktadır; zira insan faaliyetleri şu anda herhangi bir doğal jeolojik süreçten çok daha hızlı karbon salmaktadır.

Levha tektoniği teorisi, Dünya'nın litosferinin yaklaşık 3,4 milyar yıl öncesinden beri hareket eden levhalardan oluştuğunu öne süren yerleşik bir bilimsel modeldir ve bu hareketler yılda sıfır ila 10 cm arasında değişebilir. Bu hareketler, yakınsak, ıraksak veya transform levha sınırlarında depremler, volkanik aktivite ve dağ oluşumlarına neden olur. Sidney Üniversitesi'nden Profesör Müller, bu yeni içgörünün sadece geçmiş iklimler hakkındaki anlayışı yeniden şekillendirmekle kalmayıp, aynı zamanda gelecekteki iklim modellerini de iyileştirmeye yardımcı olduğunu ifade etti. Bu bağlamda, Dünya'nın yaşanabilirliği için kayaların ve minerallerin sürekli geri dönüşümünün besin maddeleri salarak ve yaşam için habitatlar yaratarak kritik olduğu da bilinmektedir.