UNESCO Uznaje Mariachi; Jalisco Wprowadza Studia Licencjackie

Międzynarodowy Dzień Mariachi, obchodzony 21 stycznia, upamiętnia globalne uznanie dla gatunku muzycznego, który stanowi żywą historię i dziedzictwo kulturowe. Kulminacją tego procesu było wpisanie mariachi na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości przez UNESCO 27 listopada 2011 roku podczas sesji w Bali w Indonezji. Decyzja ta, zatytułowana „El mariachi, música de cuerdas, canto y trompeta”, wzmocniła prestiż meksykańskiej tradycji, która wywodzi się z wiejskich obszarów zachodniego Meksyku, z korzeniami często lokalizowanymi w Cocula w stanie Jalisco, powszechnie uznawanym za kolebkę gatunku, sięgającymi co najmniej XVIII wieku.

Uznanie UNESCO opiera się na trzech fundamentalnych filarach definiujących istotę mariachi. Pierwszy filar to przekaz międzypokoleniowy, realizowany głównie drogą słuchową, kluczowy dla zachowania autentyczności. Drugi filar dotyczy roli mariachi w umacnianiu tożsamości wspólnotowej podczas ważnych wydarzeń życiowych i świąt. Trzeci filar podkreśla różnorodność językową, obejmującą utwory w językach rdzennych, takich jak Nahuatl i Purépecha, co świadczy o głębokich korzeniach kulturowych.

Ewolucja brzmienia mariachi jest ściśle związana z migracją z obszarów wiejskich do aglomeracji, takich jak Guadalajara, w XIX i XX wieku, co przyczyniło się do narodowego ugruntowania gatunku. Definitywne włączenie trąbek do składu instrumentalnego nastąpiło w latach 30. XX wieku, ukształtowane pod wpływem kina i radia. Standardowy skład instrumentalny obecnie obejmuje nawet osiem skrzypiec, dwie trąbki oraz instrumenty strunowe, w tym wiołun (vihuela) i gitaron (gitara basowa). Repertuar jest obszerny, obejmując jarabes, sones, polki, walce, serenady i corridos, a kompozytorzy tacy jak José Pablo Moncayo wprowadzili rytmy mariachi do muzyki symfonicznej.

W celu formalnej ochrony i wzmocnienia tego dziedzictwa, stan Jalisco, kolebka gatunku, podejmuje kroki akademickie. W 2026 roku stan ten ma zaoferować pierwszy w Meksyku pełny licencjat w dziedzinie Muzyki Regionalnej Meksyku ze specjalizacją w mariachi, mający na celu zapewnienie ciągłości tradycji poprzez edukację. W tym samym duchu, w Mexico City, Escuela de Mariachi Ollin Yoliztli, jako pierwsza instytucja, przyznała tytuł zawodowy technika w zakresie wykonawstwa muzycznego mariachi już w 2012 roku. Dyrektorka Ollin Yoliztli, Vanessa Velasco, podkreśla, że śpiew z akompaniamentem mariachi jest równie wymagający jak śpiew operowy.

Wpływ mariachi rozciąga się globalnie, z aktywnymi zespołami w Stanach Zjednoczonych, Francji i Japonii, gdzie gatunek adaptuje się, wchłaniając elementy jazzu i popu. Legendarne zespoły, jak Mariachi Vargas de Tecalitlán, założony w 1897 roku, kontynuują promocję dziedzictwa, planując na 2026 rok trasę koncertową „El Legado Tour 2026” obejmującą Meksyk, USA i Hiszpanię. Jednocześnie instytucje takie jak Ollin Yoliztli, oferująca programy dla uczniów od czternastego roku życia, dbają o kształcenie nowych pokoleń muzyków, utrzymując mariachi jako jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli kultury meksykańskiej.