Âm nhạc Mariachi: Di sản UNESCO hướng tới Chương trình Cử nhân Chính quy tại Jalisco

Ngày Quốc tế Mariachi, diễn ra vào ngày 21 tháng 1 hàng năm, khẳng định thể loại âm nhạc này là một di sản văn hóa phổ quát và là lịch sử sống động của Mexico. Sự công nhận mang tính bước ngoặt đến vào ngày 27 tháng 11 năm 2011, khi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) chính thức ghi danh mariachi vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại tại Bali, Indonesia. Sự vinh danh này nhấn mạnh ba trụ cột văn hóa cốt lõi của thể loại này: việc truyền đạt kiến thức qua các thế hệ, thường bằng phương pháp nghe và ghi nhớ; vai trò không thể thiếu trong việc củng cố bản sắc cộng đồng trong các sự kiện trọng đại; và sự đa dạng ngôn ngữ thể hiện qua việc lồng ghép các bài hát bằng thổ ngữ bản địa như Nahuatl và Purépecha.

Gốc rễ của Mariachi sâu xa trong bối cảnh nông thôn miền Tây Mexico, với Cocula, thuộc bang Jalisco, thường được tôn vinh là cái nôi toàn cầu của thể loại này. Mặc dù có nguồn gốc từ thế kỷ 19, âm thanh đặc trưng được biết đến rộng rãi ngày nay đã được định hình đáng kể vào thập niên 1930, khi sự phổ biến của điện ảnh và đài phát thanh thúc đẩy sự tích hợp dứt khoát của kèn trumpet vào đội hình biểu diễn. Các ban nhạc Mariachi truyền thống ban đầu thường bao gồm ít nhất hai violin, một cây guitarrón (guitar bass lớn) và một cây vihuela (guitar năm dây âm vực cao), trước khi kèn trumpet và đàn hạc được bổ sung rộng rãi hơn trong những năm 1950.

Để củng cố và bảo tồn di sản âm nhạc này, Jalisco, quê hương của Mariachi, đang thực hiện một bước đi học thuật lịch sử vào năm 2026 khi dự kiến trở thành tiểu bang đầu tiên của Mexico cung cấp chương trình cấp bằng cử nhân về Âm nhạc Khu vực Mexico, tập trung chuyên sâu vào Mariachi. Sáng kiến này nhằm mục đích chính thức hóa việc truyền dạy, bên cạnh phương pháp học tập truyền thống vẫn còn là kênh truyền tải chính. Tại Thành phố Mexico, Escuela de Mariachi Ollin Yoliztli tại Quảng trường Garibaldi đã đi trước một bước, trở thành cơ sở giáo dục đầu tiên trao bằng kỹ thuật viên chuyên nghiệp về biểu diễn âm nhạc Mariachi, khẳng định sự cam kết của quốc gia đối với việc đào tạo chính quy.

Mục đích của việc học thuật hóa này là nhằm bảo tồn một thể loại âm nhạc có kho tàng tác phẩm đồ sộ, bao gồm jarabes, sones, polkas, waltzes, serenades và corridos. Tầm ảnh hưởng của Mariachi đã vượt ra ngoài biên giới Mexico, với các nhóm hoạt động tích cực tại Hoa Kỳ, Pháp và Nhật Bản, thậm chí còn mở rộng phạm vi ảnh hưởng sang các thể loại như jazz và pop. Những đóng góp của các nhà soạn nhạc như José Pablo Moncayo, người đã đưa nhịp điệu Mariachi vào các phòng hòa nhạc giao hưởng với tác phẩm Huapango, minh chứng cho sự linh hoạt và khả năng thích ứng của thể loại này trong bối cảnh văn hóa rộng lớn hơn.

Sức sống và sự đoàn kết của cộng đồng nghệ sĩ được thể hiện qua sự kiện lễ hội âm nhạc Mariachi thế giới lần đầu tiên tại Thành phố Mexico City vào tháng 11 năm 2024, quy tụ 1.000 nghệ sĩ tại Quảng trường Zocalo. Sự kiện này là một nỗ lực nhằm phá vỡ kỷ lục 700 nghệ sĩ được thiết lập tại Guadalajara vào năm 2013.