दक्षिण अमेरिकेतील उष्णकटिबंधीय वनात 'मिनी स्पर्म व्हेल' सदृश नवीन दीमक प्रजातीचा शोध

दक्षिण अमेरिकेतील घनदाट उष्णकटिबंधीय जंगलांमध्ये *क्रिप्टोटर्मिस मोबिडिकी* (*Cryptotermes mobydicki*) नावाची एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण नवीन दीमक प्रजाती उघडकीस आली आहे. या कीटकाच्या सैनिक वर्गातील सदस्याचे डोके अत्यंत लांबट आणि गोलाकार असून, त्याचे जंभ (mandibles) जवळजवळ अदृश्य आहेत, ज्यामुळे ते लहान आकाराच्या स्पर्म व्हेलची आठवण करून देते. या असामान्य शरीररचनेमुळेच या प्रजातीला हर्मन मेलव्हिल यांच्या प्रसिद्ध कादंबरीतील व्हेल 'मोबी डिक'वरून नाव देण्यात आले आहे. या महत्त्वपूर्ण शोधाचे औपचारिक वर्णन नोव्हेंबर २०२५ मध्ये *झूकीज* (*ZooKeys*) या वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झाले.

या दीमकाच्या सैनिकाचे विशिष्ट डोके संरक्षणात्मक भूमिका बजावते, जिथे ते लाकडातील गॅलरीचे प्रवेशद्वार भौतिकरित्या बंद करण्यासाठी अडथळा म्हणून कार्य करते. संशोधकांनी निरीक्षण केले की, या कीटकाच्या ॲन्टेना सॉकेटचे स्थान व्हेलच्या डोळ्याच्या तुलनेत साधर्म्य दर्शवते, जे उत्क्रांतीच्या दृष्टीने मनोरंजक आहे. या शोधाने दक्षिण अमेरिकेतील *क्रिप्टोटर्मिस* प्रजातींच्या संख्येत १६ वी प्रजाती जोडली आहे, जी या प्रदेशातील जैवविविधतेची क्षमता दर्शवते. जनुकीय अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की *सी. मोबिडिकी* हे कॅरिबियन आणि उत्तर दक्षिण अमेरिकेत आढळणाऱ्या प्रजातींशी, जसे की कोलंबिया, त्रिनिदाद आणि डोमिनिकन प्रजासत्ताकमधील प्रजातींशी, जवळचे नातेसंबंध दर्शवते.

या नवीन प्रजातीचा वसाहत फ्रेंच गयानामधील एका उष्णकटिबंधीय जंगलाच्या उंच छतावर, जमिनीपासून सुमारे आठ मीटर उंचीवर असलेल्या एका मृत, लटकलेल्या ओंडक्यात आढळला. हे दीमक 'ड्राय-वूड दीमक' (dry-wood termite) वर्गातील आहे, ज्यामुळे ते मानवी बांधकामांना कोणताही धोका निर्माण करत नाही; याउलट, हे दीमक जंगलातील नैसर्गिक विघटन चक्रात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. या शोधाने पृथ्वीवरील अजूनही अज्ञात असलेल्या असंख्य जीवांच्या अस्तित्वावर आणि उष्णकटिबंधीय परिसंस्थांच्या संवर्धनाच्या गरजेवर प्रकाश टाकला आहे.

युनिव्हर्सिटी ऑफ फ्लोरिडाचे प्राध्यापक रुडॉल्फ एच. शेफराह्न यांच्यासह अलेष बुसेक, डेव्हिड सिलाम-डसेस आणि जान सोबोटनिक यांचा आंतरराष्ट्रीय चमू या संशोधनात सहभागी होता. या प्रजातीच्या सैनिकाच्या डोक्याची लांबी १.३३ ते १.३६ मिमी आणि रुंदी ०.७९ ते ०.९९ मिमी दरम्यान मोजली गेली आहे, तर त्याचे जंभ सुमारे ०.४ मिमी लांबीचे आहेत. *क्रिप्टोटर्मिस* हे जगभर पसरलेले एक मोठे वंश असून, त्यात सुमारे ७३ प्रजाती आहेत आणि ते कॅलिओटर्मिटिडे (Kalotermitidae) कुटुंबातील तिसरे सर्वात मोठे वंश आहे. या प्रजातीचे अस्तित्व उष्णकटिबंधीय प्रदेशांचे संरक्षण करण्याचे महत्त्व अधोरेखित करते, कारण येथे जैवविविधतेच्या दृष्टीने अनेक रहस्ये दडलेली आहेत.