Tranh cãi công nghệ sinh học: Liệu có hợp đạo đức khi lựa chọn IQ và chiều cao cho con trong phòng thí nghiệm?

Giai đoạn 2025–2026 đang chứng kiến một trong những cuộc tranh luận gay gắt nhất về đạo đức sinh học liên quan đến tương lai của giống nòi. Các công ty khởi nghiệp như Nucleus Genomics của Mỹ đang giới thiệu dịch vụ "tối ưu hóa di truyền" cho phôi thai thông qua thụ tinh trong ống nghiệm (IVF). Bằng cách kết hợp giải trình tự DNA toàn diện và phân tích trí tuệ nhân tạo (AI) về rủi ro đa gen, các bậc cha mẹ giờ đây đứng trước cơ hội can thiệp sâu vào đặc điểm của con cái ngay từ giai đoạn phôi thai.

Với mức chi phí dao động từ 9.999 USD đến hơn 30.000 USD, các chuyên gia sẽ tiến hành phân tích tới 20 phôi thai để đưa ra một bảng so sánh chi tiết. Danh sách này bao gồm nguy cơ mắc hơn 2.000 loại bệnh lý, các chỉ số về chiều cao, màu mắt, màu tóc, xu hướng hói đầu, mụn trứng cá, chỉ số khối cơ thể (BMI), và đặc biệt là trí thông minh (IQ). Ngoài ra, các yếu tố tâm lý như mức độ lo âu, trầm cảm hay nguy cơ tâm thần phân liệt cũng được đưa vào hệ thống đánh giá.

Chiến dịch tiếp thị của các đơn vị như Herasight hay Orchid đánh vào tâm lý muốn dành điều tốt nhất cho con với những khẩu hiệu như "Hãy để con bạn có khởi đầu tốt nhất" hay "Sinh ra một đứa trẻ thông minh hơn". Phụ huynh sẽ sử dụng một ứng dụng hiển thị các lựa chọn cụ thể, chẳng hạn như một phôi thai có khả năng giúp trẻ cao thêm 2,5 cm và tăng 2–3 điểm IQ, nhưng lại đi kèm với nguy cơ lo âu cao hơn một chút. Quyết định cuối cùng hoàn toàn nằm trong tay những người làm cha mẹ.

Phương pháp khoa học cốt lõi đứng sau dịch vụ này được gọi là PGT-P (xét nghiệm di truyền tiền làm tổ cho các tính trạng đa gen) hoặc chấm điểm đa gen cho phôi thai. Quy trình kỹ thuật bao gồm các bước sau:

• Trong quá trình IVF, nhiều phôi thai được tạo ra và các chuyên gia sẽ tiến hành sinh thiết để lấy một vài tế bào.
• Thực hiện giải trình tự toàn bộ bộ gen của các mẫu tế bào này.
• Hệ thống AI so sánh dữ liệu DNA với các nghiên cứu GWAS khổng lồ từ hàng triệu người trên thế giới.
• Tính toán điểm rủi ro đa gen (PRS) cho từng phôi: Đối với chiều cao, tính di truyền chiếm khoảng 80%, mô hình giải thích được 40–50% sự biến thiên, mang lại mức tăng thực tế khoảng 2,5 cm. Đối với trí thông minh, tính di truyền chiếm 50%, mô hình giải thích được 12–16%, mang lại mức tăng khoảng 2,5 điểm IQ.

Cần lưu ý rằng đây không phải là công nghệ chỉnh sửa gen như CRISPR mà chỉ đơn thuần là phân loại và xếp hạng các phôi thai sẵn có của cha mẹ. Không có bất kỳ "siêu gen" ngoại lai nào được thêm vào quy trình này. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn cảnh báo về nhiều hạn chế lớn, bao gồm việc môi trường sống như giáo dục và dinh dưỡng có tác động mạnh mẽ hơn nhiều so với di truyền, hay hiện tượng đa hiệu khi một gen tốt cho IQ lại có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tâm thần.

Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (ASRM) trong giai đoạn từ tháng 12 năm 2025 đến tháng 2 năm 2026 đã chính thức tuyên bố rằng công nghệ này chưa sẵn sàng để ứng dụng lâm sàng do thiếu bằng chứng về độ chính xác và an toàn. Mặc dù MIT vinh danh đây là "đột phá của năm 2026", họ vẫn đưa ra nhiều lưu ý thận trọng về những hệ lụy lâu dài chưa được kiểm chứng, đặc biệt là khi các mô hình hiện tại chủ yếu dựa trên dữ liệu của người gốc Âu, dẫn đến độ chính xác thấp hơn đối với các sắc tộc khác.

Cuộc thảo luận toàn cầu đang chia thành hai phe đối lập giữa quyền tự do cá nhân và nỗi lo về một kỷ nguyên eugenics (thuyết ưu sinh) mới. Những người ủng hộ lập luận rằng cha mẹ vốn dĩ đã luôn lựa chọn người hiến tinh trùng hay trứng dựa trên ngoại hình và học vấn, nên đây chỉ là một bước tiến công nghệ giúp phòng ngừa bệnh tật và mang lại khởi đầu tốt hơn cho trẻ. Kian Sadeghi, CEO của Nucleus, đặt câu hỏi về tính đạo đức khi từ chối trao cho trẻ một lợi thế mà khoa học có thể cung cấp.

Ngược lại, các nhà đạo đức học cảnh báo về sự hình thành của một "tầng lớp di truyền" ưu tú, nơi chỉ những người giàu có mới có khả năng chi trả hàng chục nghìn USD để tạo ra những đứa trẻ cao hơn và thông minh hơn. Điều này không chỉ làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng xã hội mà còn biến đứa trẻ thành một "sản phẩm" được thiết kế theo ý muốn, làm giảm đi sự đa dạng di truyền tự nhiên của nhân loại. Các chuyên gia như nhà di truyền học Eric Turkheimer gọi đây là hình thức "eugenics thị trường" đầy rủi ro.

Hiện nay, ranh giới giữa điều trị y tế và nâng cấp con người vẫn còn rất mong manh. Việc sàng lọc các bệnh đơn gen nghiêm trọng như xơ nang hay thiếu máu hồng cầu hình liềm (PGT-M) đã trở thành tiêu chuẩn và được chấp nhận rộng rãi. Tuy nhiên, việc lựa chọn các đặc điểm nâng cao thuần túy như IQ hay màu mắt vẫn bị coi là không thể chấp nhận được đối với đa số các nhà quản lý đạo đức.

Tại châu Âu, Anh, Đức và Ý, các dịch vụ này bị cấm hoặc nằm trong vùng xám pháp lý nghiêm ngặt. Tại Mỹ, do thiếu lệnh cấm ở cấp liên bang, các startup vẫn đang hoạt động mạnh mẽ và thu hút khách hàng. Trong khi đó, tại Singapore, chính quyền chính thức không cho phép áp dụng công nghệ này cho các đặc điểm phi y tế, bất chấp những tranh luận đang diễn ra sôi nổi trên các nền tảng mạng xã hội về tương lai của công nghệ sinh học.