Hoa Kỳ và Armenia ký kết thỏa thuận hợp tác chiến lược trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân

Vào ngày 9 tháng 2 năm 2026, Phó Tổng thống Hoa Kỳ John David Vance và Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan đã chính thức công bố việc ký kết một thỏa thuận mang tính lịch sử về việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Văn kiện này, thường được biết đến với tên gọi thỏa thuận "123" (dựa trên Mục 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử Hoa Kỳ năm 1954), thiết lập một khung pháp lý vững chắc và cần thiết cho sự hợp tác song phương trong lĩnh vực hạt nhân dân sự giữa hai quốc gia.

Thỏa thuận mới không chỉ mang tính biểu tượng mà còn mở ra cánh cửa cho Armenia tiếp cận với các công nghệ hạt nhân tiên tiến hàng đầu từ Mỹ. Dự kiến, thỏa thuận này có thể thu hút tổng số vốn đầu tư lên tới 9 tỷ USD nhằm hiện đại hóa toàn diện ngành năng lượng của Armenia. Các thông số tài chính chi tiết của dự án bao gồm khoản cung cấp thiết bị và dịch vụ hạt nhân ban đầu từ phía Mỹ trị giá khoảng 5 tỷ USD, cùng với các hợp đồng dài hạn về cung ứng nhiên liệu và bảo trì kỹ thuật ước tính đạt mức 4 tỷ USD.

Thông qua văn kiện pháp lý này, các tập đoàn và công ty công nghệ của Hoa Kỳ sẽ có quyền tham gia trực tiếp vào các dự án xây dựng tổ máy năng lượng mới, nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng hiện có và cung cấp các dịch vụ vận hành chuyên sâu trong khuôn khổ chương trình hạt nhân dân sự của Armenia. Đây được xem là một bước tiến quan trọng giúp thắt chặt mối quan hệ kinh tế và kỹ thuật giữa Washington và Yerevan trong bối cảnh an ninh năng lượng đang trở thành ưu tiên hàng đầu.

Xét về bối cảnh năng lượng hiện tại, Armenia đang phụ thuộc đáng kể vào nhà máy điện hạt nhân duy nhất tại Metsamor, nơi đảm nhận việc sản xuất khoảng 40% tổng lượng điện năng tiêu thụ trên toàn quốc. Nhà máy này hiện đang vận hành lò phản ứng VVER-440 do Liên Xô thiết kế và xây dựng, chính thức đi vào hoạt động và hòa lưới điện từ năm 1980. Mặc dù đã đóng góp to lớn cho nền kinh tế, nhưng công nghệ này hiện đã bắt đầu lỗi thời so với các tiêu chuẩn hiện đại.

Trước tình hình đó, chính quyền Armenia đang xem xét lộ trình cho ngừng hoạt động tổ máy tại Metsamor trong vòng 8 đến 10 năm tới. Để bù đắp khoảng trống năng lượng, quốc gia này dự kiến sẽ lắp đặt các lò phản ứng công suất lớn thế hệ mới hoặc các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Hiện nay, Armenia đang cân nhắc các nhà cung cấp công nghệ tiềm năng từ nhiều quốc gia khác nhau, bao gồm Hoa Kỳ, Nga, Trung Quốc, Pháp và Hàn Quốc, nhằm tìm kiếm giải pháp tối ưu nhất về cả kỹ thuật lẫn kinh phí.

Nhằm chuẩn bị kỹ lưỡng cho việc triển khai dự án tổ máy năng lượng mới, một công ty chuyên trách đã được thành lập vào năm 2024. Đơn vị này có nhiệm vụ phân tích chi tiết các phương án công nghệ, đánh giá tổng mức đầu tư và xác định lộ trình thực hiện cụ thể cho dự án. Theo kế hoạch đã đề ra, quyết định cuối cùng về loại hình lò phản ứng và đối tác xây dựng chính thức sẽ được chính phủ Armenia đưa ra trong giai đoạn từ năm 2026 đến năm 2027.

Đối với phía Hoa Kỳ, thỏa thuận này mang lại ý nghĩa kinh tế to lớn khi mở rộng thị trường xuất khẩu thiết bị, dịch vụ kỹ thuật và tư vấn cho các dự án cơ sở hạ tầng quy mô lớn tại khu vực. Điều này không chỉ tạo ra các đơn hàng giá trị cao cho ngành chế tạo máy hạt nhân mà còn thúc đẩy chuỗi cung ứng nhiên liệu hạt nhân của Mỹ trên trường quốc tế, củng cố vị thế của Washington trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử dân dụng.

Về phía Armenia, việc ký kết thỏa thuận "123" mang lại ba lợi thế chiến lược cốt lõi. Thứ nhất, nó tạo ra khung pháp lý bắt buộc để hai bên có thể trao đổi các công nghệ nhạy cảm, bởi nếu không có thỏa thuận này, luật pháp Hoa Kỳ nghiêm cấm việc xuất khẩu thiết bị và nhiên liệu hạt nhân. Thứ hai, thỏa thuận giúp Armenia đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, giảm bớt sự phụ thuộc vào các nguồn cung truyền thống và tăng cường tính tự chủ quốc gia.

Cuối cùng, triển vọng sử dụng các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) để thay thế cho nhà máy tại Metsamor hứa hẹn sẽ mang lại sự linh hoạt và khả năng quản trị tốt hơn cho hệ thống điện quốc gia. Sự chuyển đổi này không chỉ đảm bảo nguồn cung điện ổn định cho người dân và doanh nghiệp mà còn góp phần hiện đại hóa nền tảng công nghệ của Armenia theo hướng bền vững và an toàn hơn trong tương lai.