Fomalhaut Sistemindeki İkinci Planetezimal Çarpışması Gezegen Oluşum Modellerini Sorgulatıyor

25 ışık yılı uzaklıkta yer alan Fomalhaut yıldız sistemi, astrofizikçilere gezegen oluşum dinamiklerini anlık olarak gözlemleme fırsatı sundu. Son yirmi yıl içinde kaydedilen ikinci büyük ölçekli çarpışma olayı, yani devasa kayalık cisimlerin, diğer adıyla planetezimallerin felaketle sonuçlanan çarpışması, bu gözlemlerin merkezinde yer alıyor. Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'den Paul Kalas'ın liderliğindeki bu çalışma, 18 Aralık 2025'te Science dergisinde yayımlandı. Elde edilen veriler, gezegen oluşum sürecinin mevcut teorik modellerin öngördüğünden çok daha şiddetli ve sık gerçekleşebileceğine dair güçlü kanıtlar sunmaktadır.

Olaylar zinciri, başlangıçta Fomalhaut b olarak bilinen ve 2000'li yılların ortalarında ilk kez görülen bir cisimle başladı. Bu cisim, 2014 yılına gelindiğinde ortadan kaybolduktan sonra Genişleyen Toz Bulutu 1 (CS1) olarak yeniden sınıflandırıldı. Ancak bilim insanları, 2023 yılında Hubble Uzay Teleskobu aracılığıyla yeni bir parlak nokta tespit ettiler: Genişleyen Kaynak 2 (CS2). Araştırmacılar, CS2'nin ayrı bir planetezimal çarpışmasının kalıntısı olduğuna inanıyor. Bilim insanlarının tahminlerine göre, bu çarpışmalara karışan cisimlerin çapı yaklaşık 30 kilometreydi; bu boyut, Mars'ın uydusu Phobos'un çapından daha büyüktür. Astrobiyolog Jason Van'ın belirttiği gibi, bu olayların sıklığı bilim camiası için büyük bir sürpriz oldu; çünkü teorik hesaplamalar, benzer çarpışmaların 100.000 yılda bir veya daha seyrek meydana gelmesi gerektiğini öngörüyordu.

Güneş'ten iki kat daha büyük kütleye ve yirmi kat daha fazla parlaklığa sahip olan A tipi bir yıldız olan Fomalhaut, kayalık gezegenlerin oluşum dinamiklerini incelemek adına paha biçilmez bir doğal laboratuvar görevi görüyor. Güneş'in 4,6 milyar yıllık yaşına kıyasla yalnızca 440 milyon yaşında olan bu yıldız, kendi Güneş Sistemimizin erken dönem tarihini anlamamız için önemli bir vekil konumundadır. Önceki gözlemler, Fomalhaut'taki planetezimallerin uçucu maddeler açısından zengin olduğunu ve bu durumun onları buzlu kuyruklu yıldızlarla bileşim açısından benzer kıldığını göstermişti.

Sisteme yönelik gözlemler hız kesmeden devam ediyor. James Webb Uzay Teleskobu'nun (JWST) Yakın Kızılötesi Kamera (NIRCam) ile yapılacak sonraki gözlem seansları için onaylar şimdiden alındı. Bu planlanan gözlemlerin temel amacı, CS2'deki toz taneciklerinin boyutlarını ve kimyasal bileşimini kesin olarak belirlemek; özellikle su veya buz varlığına dair ipuçları aramak hedefleniyor. Araştırmacılar ayrıca, gizli ve daha büyük ötegezegenlerin bu çarpışma olayları üzerinde kütleçekimsel bir etkisinin olup olmadığını da doğrulamak istiyorlar. Cambridge Üniversitesi'nden astronom Mark Wyatt, bu gözlemlerin, çarpışan cisimlerin boyutunu ve diskteki toplam sayılarını tahmin etme imkanı sunduğunu, bu tür bilgilerin başka yöntemlerle elde edilmesinin neredeyse imkansız olduğunu vurguladı. Bu keşif, yansıyan ışıkla ötegezegen arama misyonları için önemli bir uyarı niteliği taşıyor; zira oluşan toz bulutu, yıllarca bir gezegeni taklit edebilir.