Năng lượng mặt trời xác lập vị thế dẫn đầu về chi phí, tái định hình bản đồ năng lượng toàn cầu

Tính đến tháng 3 năm 2026, năng lượng mặt trời đã chính thức khẳng định vị thế là nguồn sản xuất điện mới tiết kiệm chi phí nhất trên toàn cầu. Thành tựu này đang tạo ra những thay đổi mang tính nền tảng trong bức tranh năng lượng thế giới, khi sự tăng trưởng bùng nổ nhờ chi phí giảm mạnh đang dần thay thế các nguồn năng lượng truyền thống như than đá, khí đốt và điện hạt nhân.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo rằng các nguồn năng lượng tái tạo, với sự dẫn dắt của điện mặt trời, sẽ vượt qua than đá để trở thành nguồn cung cấp điện chính của thế giới vào cuối năm 2025 hoặc giữa năm 2026. Đồng thời, theo báo cáo IEA Electricity 2026, nhu cầu điện toàn cầu dự kiến sẽ tăng trưởng trung bình 3,6% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030. Tốc độ này nhanh hơn gần 50% so với thập kỷ trước, nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về việc triển khai quy mô lớn các công suất điện mặt trời để đáp ứng sự thiếu hụt năng lượng.

Các số liệu tăng trưởng toàn cầu cho thấy vào cuối năm 2025, tổng công suất lắp đặt của các nhà máy điện mặt trời đã tiệm cận mốc 2900 GW, trong đó riêng năm 2025 đã bổ sung thêm 647 GW công suất mới. Tuy nhiên, theo dự báo từ BNEF Global PV Market Outlook, tốc độ lắp đặt mới trong năm 2026 có thể đạt mức 649 GW, điều này dường như đánh dấu sự sụt giảm nhẹ đầu tiên sau giai đoạn tăng trưởng kỷ lục kéo dài từ năm 2000, cho thấy sự chuyển dịch sang một giai đoạn phát triển ổn định hơn. Các dự báo chỉ ra rằng đến năm 2030, công suất điện mặt trời thế giới có thể đạt tới 9000 GW, tiềm năng đáp ứng hơn 20% tổng nhu cầu năng lượng toàn cầu.

Trung Quốc vẫn duy trì vị thế là quốc gia then chốt khi thiết lập kỷ lục lắp đặt 315 GW công suất mới vào năm 2025, nâng tổng công suất lên khoảng 1300 GW vào cuối năm đó. Tại quốc gia này, điện mặt trời được dự đoán sẽ lần đầu tiên vượt qua than đá về tỷ trọng phát điện vào năm 2026, mặc dù tỷ trọng của than đá trong cơ cấu năng lượng của Trung Quốc đã giảm từ 70% xuống còn 56% trong thập kỷ qua. Dẫu vậy, dữ liệu đầu năm 2026 cho thấy sự chậm lại khi các lượt lắp đặt mới tại Trung Quốc giảm hơn 17% so với năm 2025, nguyên nhân xuất phát từ việc chuyển đổi từ trợ cấp sang cơ chế giá thị trường, bao gồm cả việc bãi bỏ hoàn thuế VAT đối với xuất khẩu tấm pin mặt trời từ tháng 4 năm 2026.

Liên minh Châu Âu đã vượt mục tiêu về công suất lắp đặt cho năm 2025, đạt mức ước tính 406 GW, với năng lượng mặt trời cung cấp 13% lượng điện tiêu thụ của toàn khối trong năm này. Đức dẫn đầu EU với 119 GW công suất lắp đặt, theo sau là Tây Ban Nha với 56 GW. Tại Hoa Kỳ, quốc gia đứng thứ ba về tốc độ mở rộng, các nguồn năng lượng tái tạo chiếm 36,6% tổng công suất phát điện tính đến tháng 1 năm 2026, trong khi tỷ trọng than đá trong cơ cấu năng lượng của Mỹ đã giảm mạnh từ 34% năm 2015 xuống còn 17% vào năm 2025.

Ưu thế kinh tế của năng lượng mặt trời được minh chứng qua các chỉ số chi phí, khi các dự án quy mô lớn đạt mức giá chỉ khoảng 1 cent cho mỗi kWh. Để so sánh, giá điện hạt nhân vào năm 2026 theo ước tính của Fraunhofer ISE dao động từ 16 đến 56 cent/kWh, than đá từ 15 đến 29 cent/kWh và khí đốt từ 15 đến 33 cent/kWh. Những đổi mới công nghệ, chẳng hạn như sự thống trị dự kiến của công nghệ TOPCon với 70% thị phần vào năm 2026 và sự xuất hiện của các mô-đun thương mại dựa trên perovskite, đang tiếp tục củng cố vị thế của năng lượng mặt trời như là trụ cột của hệ thống năng lượng thế giới trong tương lai.