Khi một nhà vật lý quan sát sự sụp đổ của hàm sóng và nhận ra rằng các phương trình sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi người quan sát, một câu hỏi hóc búa được đặt ra: liệu người quan sát không phải là một nhân tố ngẫu nhiên trong thí nghiệm, mà chính là chất liệu dệt nên thực tại? Bài viết trên New Scientist giới thiệu một khuôn khổ mang tên "vật lý về tính tác nhân", được phát triển bởi Adam Frank từ Đại học Rochester cùng các đồng nghiệp từ nhiều quốc gia. Tại đây, trải nghiệm có ý thức và hành động có mục đích không còn là những thuộc tính phát sinh muộn màng của vật chất phức hợp, mà được tuyên bố là những yếu tố nền tảng của vũ trụ.
Có vẻ như mâu thuẫn trung tâm mà mô hình mới này nỗ lực giải quyết nằm ở việc vật lý hiện đại dự đoán cực kỳ chính xác hành vi của các hạt, nhưng lại hoàn toàn không giải thích được lý do tại sao hành vi đó lại được ai đó cảm nhận. Frank và các cộng sự đề xuất một bước đi táo bạo: coi trọng trải nghiệm thực tế và từ đó rút ra các định luật cơ bản. Theo các dữ liệu, bước tiến lý thuyết này ra đời tại điểm giao thoa giữa vật lý, triết học tâm trí và khoa học thần kinh, nơi những nghịch lý tích tụ không còn cho phép chúng ta phớt lờ vai trò của tác nhân có ý thức.
Ngay lúc này, khi các hệ thống nhân tạo thể hiện những hành vi ngày càng phức tạp và các cuộc tranh luận về ý thức động vật cũng như trí tuệ máy móc đang lên cao trào, sự thay đổi ưu tiên này tỏ ra đặc biệt hợp thời. Các nghiên cứu chỉ ra rằng nếu thiếu đi trải nghiệm trực tiếp, chúng ta sẽ chỉ thấy não bộ là một máy tính sinh học và vũ trụ là một tập hợp các phương trình. Khuôn khổ mới dường như đang cố gắng đưa khả năng lựa chọn và ý định vào tận nền tảng của lý thuyết vật lý, biến tính tác nhân thành một động lực thay vì chỉ là một tác dụng phụ.
Tại đây, sự khác biệt so với các cách tiếp cận truyền thống đã lộ rõ. Trong khi Thuyết thông tin tích hợp nỗ lực đo lường ý thức thông qua các cấu trúc toán học và Thuyết không gian làm việc toàn cầu nhấn mạnh sự lan tỏa thông tin trong não bộ, thì cả hai vẫn chỉ xem ý thức là hệ quả của các quá trình vật lý. "Vật lý về tính tác nhân" tiến xa hơn khi khẳng định rằng nếu thiếu đi vai trò cơ bản của trải nghiệm và mục đích, cơ học lượng tử vẫn là một lý thuyết chưa hoàn thiện. Các chuyên gia nhận định rằng điều này có thể giúp tháo gỡ vấn đề đo lường, nơi vai trò của người quan sát cho đến nay vẫn được xem là một ngoại lệ gây nhiễu cho một lý thuyết vốn dĩ đẹp đẽ.
Hãy tưởng tượng không phải một khán giả thụ động chỉ đứng nhìn kết quả gieo xúc xắc, mà là chính người chơi, người mà quyết định tham gia đã trực tiếp thay đổi các xác suất kết quả. Tương tự như vậy, theo mô hình mới, tác nhân có ý thức không xuất hiện trong một vũ trụ đã sẵn có – mà chính tác nhân đó đã đồng kiến tạo nên nó thông qua mỗi hành động tập trung và lựa chọn. Sự ví von này đã xóa bỏ vẻ huyền bí mơ hồ: chúng ta không còn đi tìm ý thức "bên trong" các nơ-ron hay các hiệu ứng lượng tử nữa, mà bắt đầu nhìn nhận nó như một thuộc tính sơ khởi có khả năng tự tổ chức thực tại xung quanh.
Hệ quả của sự chuyển dịch này lan rộng ra ngoài phạm vi của vật lý lý thuyết. Nó tác động sâu sắc đến các chuẩn mực đạo đức khi kiến tạo các hệ thống ý thức nhân tạo, cách chúng ta hiểu về trí tuệ tập thể trong xã hội loài người và thậm chí là thái độ đối với thế giới tự nhiên như một biểu hiện của cùng một tính tác nhân nền tảng. Những dữ liệu sơ bộ từ các dự án hợp tác quốc tế cho thấy phương pháp mới này có thể khơi nguồn cho các thí nghiệm thực tiễn, nơi triết học không còn là những suy luận viển vông mà trở thành một công cụ tác nghiệp hiệu quả trong phòng thí nghiệm.
Nếu ý thức thực sự là lớp nền sâu hơn cả các trường lượng tử, thì mỗi khoảnh khắc ta chú tâm không còn là một hiện tượng phụ đơn thuần, mà chính là một hành động sáng tạo dệt nên kết cấu của vũ trụ.
