Các nhà thần kinh học phát hiện bản đồ cảm xúc phân cấp trong hồi hải mã và vỏ não trước trán

Các dữ liệu thần kinh học hiện đại ngày càng chỉ ra rằng não bộ con người có khả năng tổ chức kiến thức về cảm xúc dựa trên nguyên lý của một bản đồ nhận thức. Trong hệ thống tổ chức này, các trạng thái cảm xúc tương đồng được biểu diễn ở vị trí gần nhau, trong khi những trải nghiệm có sự khác biệt lớn hơn sẽ được mã hóa ở những khoảng cách xa hơn. Cấu trúc này được cho là đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ con người diễn giải các trải nghiệm cảm xúc cá nhân, phân biệt rõ ràng giữa các trạng thái tâm lý và điều phối sự chuyển đổi linh hoạt giữa chúng.

Trong một nghiên cứu quan trọng được công bố vào ngày 26 tháng 1 năm 2026 trên tạp chí Nature Communications, một nhóm các nhà khoa học từ Đại học Emory đã tiến hành phân tích sâu hoạt động của hồi hải mã và vỏ não trước trán. Nghiên cứu được thực hiện khi các tình nguyện viên theo dõi những đoạn video ngắn mang nội dung cảm xúc mạnh mẽ. Kết quả phân tích cho thấy các mô hình hoạt động trong những khu vực não bộ này liên quan chặt chẽ đến cấu trúc đánh giá cảm xúc chủ quan, đồng thời phản ánh chính xác mối quan hệ tương đồng giữa các loại trải nghiệm khác nhau.

Các nhà nghiên cứu đặc biệt dành sự quan tâm đến hồi hải mã — một vùng não vốn truyền thống được biết đến với chức năng lưu trữ trí nhớ và mã hóa các mối quan hệ trong trải nghiệm sống. Kết quả thực nghiệm chỉ ra rằng kiến thức về cảm xúc trong hồi hải mã được sắp xếp theo một hệ thống phân cấp tinh vi: những khác biệt mang tính tổng quát, ví dụ như sự phân định giữa trạng thái tích cực và tiêu cực, được mã hóa theo cách khác biệt so với những sắc thái tinh tế giữa các cảm xúc có tính chất gần gũi. Trong khi đó, khu vực vỏ não trước trán ventromedial lại thể hiện sự liên kết mạnh mẽ hơn với việc biểu diễn cấu trúc tổng thể của các trạng thái cảm xúc trong không gian hai chiều, thường được định nghĩa qua các yếu tố hóa trị và mức độ kích hoạt.

Thí nghiệm này có sự tham gia của 29 tình nguyện viên, những người đã trải qua quá trình chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trong khi xem 14 đoạn video clip khác nhau. Song song với đó, một nhóm người tham gia độc lập khác đã tiến hành đánh giá sự biến động của các cảm xúc trải qua theo thời gian thực. Phương pháp này cho phép các nhà khoa học đối chiếu những thay đổi trong trải nghiệm cảm xúc chủ quan với các biến đổi tương ứng trong hoạt động não bộ, giúp nghiên cứu cảm xúc không phải như những trạng thái tĩnh lặng mà là một dòng chảy nhận thức tự nhiên và liên tục.

Để kiểm chứng giả thuyết về việc cách tổ chức này hình thành thông qua quá trình tích lũy kinh nghiệm, đội ngũ nghiên cứu đã áp dụng mô hình tính toán Tolman-Eichenbaum Machine. Đây là một mô hình chuyên biệt được thiết kế để mô tả cách thức não bộ tiếp nhận các cấu trúc quan hệ và khái quát hóa những mối liên kết giữa các trạng thái khác nhau. Sự tương đồng đáng kinh ngạc giữa kết quả mô phỏng từ máy tính và dữ liệu thực tế từ fMRI đã củng cố mạnh mẽ giả thuyết rằng việc tổ chức kiến thức cảm xúc theo dạng bản đồ nảy sinh từ các cơ chế học tập chung của bộ não.

Bên cạnh những phát hiện về mặt lý thuyết, các tác giả cũng nhấn mạnh đến ý nghĩa lâm sàng tiềm năng của công trình này. Khả năng biểu diễn cảm xúc một cách chi tiết và phân hóa rõ rệt, hay còn gọi là độ hạt cảm xúc, từ lâu đã được chứng minh là có liên quan đến các chỉ số sức khỏe tâm thần tích cực. Ngược lại, ở những người mắc chứng lo âu hoặc trầm cảm, các trạng thái cảm xúc thường được mô tả một cách mờ nhạt và ít có sự phân biệt. Nghiên cứu này vì thế đã đề xuất một cơ chế thần kinh nhận thức tiềm năng giúp giải thích sự khác biệt trong cách con người xử lý thế giới nội tâm của mình.

Tóm lại, công trình nghiên cứu đã mang đến một mô hình thần kinh máy tính mới, cho thấy kiến thức về cảm xúc được tổ chức trong hệ thống hồi hải mã và vỏ não trước trán dưới dạng một không gian cảm xúc có cấu trúc phân cấp rõ rệt. Đây không đơn thuần là một bản đồ cảm xúc theo nghĩa đen, mà là một phương thức mã hóa phức tạp các mối quan hệ giữa các trạng thái tâm lý ở nhiều mức độ trừu tượng khác nhau. Phát hiện này mở ra hướng đi mới trong việc hiểu cách não bộ con người định hướng và quản lý các trải nghiệm cảm xúc trong cuộc sống hàng ngày.