Saamskie Centrum Kultury Čoarvemátta nominowane do prestiżowej Nagrody Miesa van der Rohe 2026

Kompleks Čoarvemátta to nowatorskie centrum kulturalno-edukacyjne, które powstało w wyniku twórczej synergii między światowej sławy biurem projektowym Snøhetta, lokalną firmą architektoniczną 70°N Arkitektur oraz wybitnym artystą Joarem Nango. Ta wyjątkowa realizacja została oficjalnie nominowana do Nagrody Unii Europejskiej w dziedzinie architektury współczesnej – prestiżowej Nagrody Miesa van der Rohe na rok 2026. Budynek jest zlokalizowany w sercu norweskiej Arktyki, w miejscowości Kautokeino na malowniczym płaskowyżu Finnmarksvidda, a jego uroczyste otwarcie miało miejsce w 2024 roku, przyciągając uwagę międzynarodowej społeczności architektonicznej swoją unikalną formą i głębokim zakorzenieniem w lokalnym kontekście.

Etymologia nazwy obiektu sięga głęboko do tradycji językowych ludu Saamów, łącząc słowa „čoarvi” oznaczające róg oraz „mátta” oznaczające korzeń. To poetyckie zestawienie odnosi się bezpośrednio do najmocniejszej części poroża renifera, która od pokoleń jest wykorzystywana przez lokalnych rzemieślników do tworzenia trwałych narzędzi oraz unikalnych dzieł sztuki użytkowej. Centrum stanowi wspólną siedzibę dla trzech fundamentalnych instytucji dbających o przetrwanie i rozwój kultury saamskiej: Narodowego Teatru Saamskiego Beaivváš, Saamskiej Szkoły Średniej oraz unikalnej w skali światowej Szkoły Hodowli Reniferów, tworząc tym samym tętniący życiem ośrodek społeczny i edukacyjny.

Wizja architektoniczna Čoarvemátta opiera się na organicznej formie, która swoimi liniami przywodzi na myśl rozłożyste poroże renifera, co stanowi bezpośredni ukłon w stronę tradycyjnego budownictwa rdzennych mieszkańców północy. Budowla o imponującej powierzchni 7 200 m² charakteryzuje się unikalnym układem trzech odrębnych skrzydeł, które harmonijnie wyrastają z centralnie położonego foyer, tworząc dynamiczną kompozycję przestrzenną. Ta wspólna przestrzeń wejściowa pełni funkcję głównego placu spotkań i interakcji dla uczniów, artystów oraz odwiedzających gości, integrując wszystkie funkcje obiektu pod jednym, spadzistym dachem dwuspadowym. Projektanci zadbali o to, by bryła budynku niemal stapiała się z otaczającym go, surowym krajobrazem tundry, minimalizując wizualną ingerencję w naturalne środowisko płaskowyżu.

Estetyka zewnętrzna budynku opiera się na wykorzystaniu naturalnych materiałów, takich jak barwione drewno sosnowe, które z biegiem lat będzie szlachetnie patynować, zmieniając swój odcień pod wpływem arktycznego słońca. Dach został pokryty innowacyjnym systemem Kebony, czyli specjalnie modyfikowanym drewnem o niezwykłej odporności na wilgoć i mróz, co gwarantuje długowieczność konstrukcji. Wnętrza zaprojektowano z ogromnym poszanowaniem dla saamskiej symboliki, wprowadzając płynne, zakrzywione linie oraz eksponując potężne, drewniane konstrukcje nośne. Szczególną uwagę zwracają świetliki dachowe, których forma i rozmieszczenie nawiązują do otworu dymnego w tradycyjnym namiocie saamskim znanym jako lavvu, co zapewnia wnętrzom unikalną grę światła i cienia, tworząc atmosferę sprzyjającą refleksji i nauce.

Pod względem technologicznym Čoarvemátta jest wzorem zrównoważonego budownictwa w ekstremalnych warunkach klimatycznych, osiągając aż 90% samowystarczalności energetycznej. Serce systemu grzewczego stanowi zaawansowana instalacja składająca się z 40 głębokich na 250 metrów odwiertów geotermalnych, które pozyskują ciepło z wnętrza ziemi. Takie rozwiązanie inżynieryjne jest absolutnie kluczowe dla prawidłowego i ekonomicznego funkcjonowania obiektu w regionie, gdzie zimy bywają bezlitosne, a termometry wskazują temperatury spadające regularnie do poziomu −45 °C. Zastosowanie odnawialnych źródeł energii pozwala na drastyczne ograniczenie emisji dwutlenku węgla, co jest szczególnie istotne w tak wrażliwym ekosystemie jak Arktyka, czyniąc budynek przyjaznym dla środowiska.

W tegorocznej edycji prestiżowego konkursu EUmies Awards 2026, na finałowej krótkiej liście znalazło się zaledwie 40 wybitnych projektów wybranych spośród setek zgłoszeń z 18 krajów europejskich. Obecność Čoarvemátta w tym elitarnym gronie jest wydarzeniem bezprecedensowym i historycznym, gdyż po raz pierwszy obiekt reprezentujący region Sápmi w norweskim Zapolarzu zyskał tak wysoką rangę na arenie międzynarodowej. Nominacja ta stanowi nie tylko wielki sukces zespołu projektowego składającego się z architektów i artystów, ale przede wszystkim jest ważnym głosem w globalnej dyskusji o nowoczesnej tożsamości ludów tubylczych, ich bogatym dziedzictwie oraz ich należnym miejscu w tkance współczesnej kultury europejskiej.