Odkrycie protogromady JADES-ID1 podważa dotychczasowe modele wczesnego wzrostu Wszechświata

Astronomowie, korzystając z połączonych danych pochodzących z Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST) oraz Obserwatorium Rentgenowskiego Chandra, zaobserwowali proces formowania się masywnej protogromady galaktyk na etapie znacznie wcześniejszym, niż dotychczas zakładano. Struktura ta, oznaczona jako JADES-ID1, zaczęła się skupiać zaledwie miliard lat po Wielkim Wybuchu, co wyprzedza przewidywania współczesnych modeli kosmologicznych dla obiektów tej skali o około jeden do dwóch miliardów lat. Odkrycie to, którego szczegóły opisano w czasopiśmie „Nature” 28 stycznia 2026 roku, sugeruje, że akumulacja ciemnej materii oraz wzrost wielkoskalowych struktur we Wszechświecie następowały szybciej, niż oczekiwano.

W ramach przeglądu nieba JWST Advanced Deep Extragalactic Survey (JADES), instrumenty Webba zidentyfikowały w polu JADES, pokrywającym się z obszarem Chandra Deep Field South, co najmniej 66 potencjalnych galaktyk członkowskich. Kluczowym dowodem potwierdzającym status tej struktury jako protogromady było wykrycie przez obserwatorium Chandra halo gorącego gazu emitującego promieniowanie rentgenowskie, co jest charakterystyczną cechą aktywnie tworzącego się skupiska. Szacunkowa masa całkowita JADES-ID1 wynosi około 20 bilionów mas Słońca. Ákos Bogdán z Centrum Astrofizyki | Harvard & Smithsonian (CfA), będący głównym autorem badań, wskazał, że JADES-ID1 może być najbardziej odległą ze wszystkich potwierdzonych dotąd protogromad.

Powyższe obserwacje stanowią bezpośrednie wyzwanie dla standardowych modeli powstawania struktur kosmicznych, które zakładały, że protogromady o takich rozmiarach zaczną się formować dopiero około trzech miliardów lat po Wielkim Wybuchu. Eksperci, w tym Klaus Dolag z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium, zauważają, że odkrycie to może wymusić rewizję teorii dotyczących tempa gromadzenia się ciemnej materii lub wskazać na błędy w uproszczonych modelach kosmologicznych, które nie uwzględniały tak gwałtownego rozwoju materii w pierwotnym kosmosie.

Kontekstualnie, inne odkrycia z 2026 roku również potwierdzają niespodziewanie szybki rozwój wczesnego Wszechświata. Przykładem jest galaktyka MoM-z14, której istnienie 280 milionów lat po Wielkim Wybuchu potwierdził spektrograf NIRSpec zainstalowany na teleskopie JWST; obiekt ten wykazuje znaczne wzbogacenie azotem. Rohan Naidu z Instytutu Kawli przy Massachusetts Institute of Technology (MIT), główny autor badań nad MoM-z14, podkreślił, że Webb odsłania obraz kosmosu niezgodny z wcześniejszymi prognozami. Wysoka zawartość azotu w MoM-z14 stawia pod znakiem zapytania modele ewolucji gwiazd, ponieważ dostępny czas był zbyt krótki na powstanie wielu pokoleń gwiazd, które mogłyby wzbogacić gaz do tego poziomu.

Dodatkowo, obserwacje MoM-z14 wskazują na proces oczyszczania otoczenia z pierwotnej mgły wodorowej, co wiąże się bezpośrednio z epoką rejonizacji. Połączone dane na temat JADES-ID1 oraz MoM-z14 wzmacniają tezę o niekompletności obecnej wiedzy na temat wczesnych etapów istnienia Wszechświata. Środowisko naukowe skupia się teraz na pozyskaniu kolejnych danych, aby ustalić, czy JADES-ID1 jest zjawiskiem unikalnym, czy też wyraźnym sygnałem do przeprowadzenia fundamentalnej korekty obowiązujących modeli kosmologicznych.

Odkrycia te otwierają zupełnie nowy rozdział w badaniach nad początkami struktur, które znamy we współczesnym kosmosie. Dzięki precyzji instrumentów takich jak JWST i Chandra, nauka zyskuje narzędzia do weryfikacji teorii, które przez dekady uznawano za pewniki. Kolejne lata obserwacji z pewnością przyniosą odpowiedzi na pytanie, jak w tak krótkim czasie od Wielkiego Wybuchu mogły powstać tak złożone i masywne skupiska materii, redefiniując naszą wiedzę o ewolucji galaktyk.