JADES-ID1 Protokümesinin Keşfi: Evrenin Erken Dönem Büyüme Modelleri Sorgulanıyor

James Webb Uzay Teleskobu (JWST) ve Chandra X-ışını Gözlemevi'nden elde edilen verileri harmanlayan gökbilimciler, devasa bir galaksi protokümesinin oluşumunu tahmin edilenden çok daha erken bir evrede gözlemlemeyi başardılar. JADES-ID1 olarak isimlendirilen bu devasa yapı, Büyük Patlama'dan yalnızca bir milyar yıl sonra bir araya gelmeye başlamıştır; bu durum, mevcut kozmolojik modellerin bu ölçekteki kozmik yapılar için öngördüğü takvimden yaklaşık bir ila iki milyar yıl daha ileridedir. 28 Ocak 2026 tarihinde Nature dergisinde yayımlanan bu çarpıcı bulgular, karanlık maddenin birikme hızının ve evrenin büyük ölçekli dokusunun büyümesinin beklenenden çok daha süratli gerçekleştiğini kanıtlar niteliktedir.

JWST Derin Uzay Araştırması (JADES) çerçevesinde, Chandra Derin Alan Güney bölgesiyle kesişen JADES sahasında en az 66 potansiyel üye galaksi tespit edildi. Söz konusu yapının bir protoküme olduğunun en somut kanıtı, Chandra tarafından gözlemlenen ve aktif olarak kümelenen bir sistemin temel işareti sayılan X-ışını yayan sıcak gaz halesi oldu. JADES-ID1'in toplam kütlesinin yaklaşık 20 trilyon Güneş kütlesine eşdeğer olduğu hesaplanıyor. Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden (CfA) araştırmanın başyazarı Ákos Bogdán, JADES-ID1'in şimdiye kadar varlığı doğrulanmış en uzak protoküme olabileceğini ifade etti.

Bu yeni gözlem, bu büyüklükteki protokümelerin oluşum sürecinin Büyük Patlama'dan yaklaşık üç milyar yıl sonra başlayacağını varsayan standart kozmik yapı oluşum modellerine ciddi bir meydan okuma teşkil ediyor. Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden uzman Klaus Dolag, bu keşfin ya karanlık madde birikim hızına dair teorilerin köklü bir revizyondan geçmesi gerektiğini ya da mevcut basitleştirilmiş kozmolojik modellerde önemli bir eksiklik bulunduğunu işaret ettiğini belirtiyor. Bilim insanları, evrenin bu denli erken bir döneminde nasıl bu kadar büyük yapıların oluşabildiğini anlamak için teorik çerçevelerini yeniden yapılandırmak durumunda kalabilirler.

2026 yılındaki diğer bilimsel çalışmalar da erken evrenin şaşırtıcı derecede hızlı bir gelişim gösterdiğine dair ek kanıtlar sunuyor. Örneğin, JWST'nin NIRSpec aygıtı ile spektroskopik analizi yapılan MoM-z14 galaksisinin, Büyük Patlama'dan sadece 280 million yıl sonra var olduğu ve yüksek oranda azot zenginleşmesine sahip olduğu anlaşıldı. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) Kavli Enstitüsü'nden MoM-z14 çalışmasının lideri Rohan Naidu, Webb teleskobunun mevcut öngörülerle uyuşmayan bir evren tablosu çizdiğini vurguladı. MoM-z14'teki yüksek azot konsantrasyonu, gazı bu düzeye ulaştıracak birden fazla yıldız neslinin oluşması için gereken sürenin yetersizliği nedeniyle, geleneksel yıldız evrim modellerini tartışmaya açıyor.

Buna ek olarak MoM-z14, reiyonizasyon çağıyla ilişkilendirilen çevredeki ilkel hidrojen sisini temizlediğine dair güçlü işaretler barındırıyor. JADES-ID1 ve MoM-z14 verilerinin birleşimi, kozmosun ilk aşamalarına dair mevcut bilgilerimizin henüz tamamlanmadığı görüşünü kuvvetlendiriyor. Bilim dünyası şu anda, JADES-ID1'in nadir görülen bir kozmik istisna mı yoksa kozmolojik modellerde temel bir düzeltme yapılmasını gerektiren bir işaret mi olduğunu netleştirmek adına daha fazla veri toplamaya odaklanmış durumda. Bu keşifler, evrenin şafağına dair anlayışımızı temelden sarsmaya devam ediyor.