Digitale Warmte: Van Servers naar Stadsverwarming in Finland

In Finland ontstaat een nieuwe pijler van de energiesector: restwarmte afkomstig van datacenters, inclusief die welke rekenkracht leveren voor kunstmatige intelligentie, wordt steeds vaker ingezet voor het verwarmen van steden, woningen en zelfs sauna's. Dit model draagt nu al bij aan de vermindering van CO2-uitstoot en het sluiten van kolengestookte energiecentrales, terwijl het tegelijkertijd voldoet aan de groeiende vraag naar rekenkracht.

De werking van deze zogenaamde 'digitale warmte' is gebaseerd op het feit dat datacenters aanzienlijke hoeveelheden warmte genereren bij het koelen van servers. Traditioneel werd deze warmte, vaak water van 25 tot 35 graden Celsius, simpelweg aan de omgeving afgevoerd.

In Finland wordt dit warme water nu echter naar warmtepompgemalen geleid. Daar wordt de temperatuur verhoogd tot tussen de 60 en 90 graden Celsius. Vervolgens wordt het, na verdere opwarming tot de gebruikelijke 100+ graden voor stadsverwarming, geïnjecteerd in de lokale warmtenetten. Nadat de warmte in de gebouwen is afgegeven, stroomt het afgekoelde water terug naar de datacenters, wat resulteert in een gesloten cyclus die de algehele energie-efficiëntie van de infrastructuur verhoogt.

Belangrijke projecten tonen de impact hiervan aan. In de havenstad Hamina is het datacenter van Google, dat grotendeels op koolstofneutrale energie draait, nu in staat om tot 80% van de lokale stadsverwarmingsbehoefte te dekken. Dit betekent dat ongeveer tweeduizend woningen en sociale voorzieningen gratis verwarmd worden. Microsoft bouwt een cluster van datacenters voor de regio Espoo en omliggende gemeenten. Zodra dit project op volle capaciteit draait, zal het tot 40% van de warmtevraag dekken, wat neerkomt op de verwarming van circa 100.000 huizen. Dit initiatief heeft er al toe geleid dat de lokale kolencentrale buiten gebruik is gesteld.

In het kleinere stadje Mäntsälä levert een datacenter met een vermogen van 75 MW al bijna tien jaar lang tweederde van de lokale warmtebehoefte, wat overeenkomt met de verwarming van 2.500 huishoudens. Dit heeft geleid tot merkbaar lagere stookkosten voor de bewoners.

Finland is een koploper geworden dankzij een combinatie van factoren. Het land beschikt over een robuust en wijdverbreid systeem voor gecentraliseerde warmtevoorziening, gecombineerd met een koud klimaat. Dit maakt de terugwinning van warmte zowel efficiënt als zeer gewild. Bovendien zorgt het hoge aandeel koolstofvrije elektriciteit – afkomstig van wind, waterkracht en kernenergie – ervoor dat zowel de stroom als de daaruit voortvloeide warmte vrijwel koolstofneutraal is.

Volgens gegevens van de relevante overheidsinstanties overschreed het aandeel hernieuwbare energiebronnen en warmteterugwinning in het Finse verwarmingssysteem in 2023-2024 al de 70% en bleef dit groeien richting 2026, waarbij datacenters een belangrijke aanjager van deze trend vormen.

Het ecologische en economische effect is significant. Elk groot project met 'digitale warmte' vermindert de CO2-uitstoot met duizenden tonnen per jaar, terwijl de afhankelijkheid van steden van fossiele brandstoffen zoals kolen en turf afneemt. Voor de burgers betekent dit vaak stabielere en lagere verwarmingskosten, aangezien steden besparen op de aanschaf van traditionele brandstoffen en het onderhoud van verouderde energiecentrales. Ook voor de technologiebedrijven is het een win-win: de kosten voor serverkoeling dalen, hun imago verbetert door de 'groene' agenda, en datacenters transformeren van louter IT-faciliteiten naar essentiële onderdelen van de gemeentelijke infrastructuur.

De Finse aanpak wordt inmiddels als model beschouwd voor andere naties. Binnen de EU zijn nieuwe datacenters in diverse lidstaten vanaf 2026 verplicht om een deel van hun overtollige warmte te hergebruiken, waarbij de regelgeving stapsgewijs strenger wordt. Desondanks kunnen niet alle faciliteiten worden aangesloten op bestaande warmtenetten, vaak door technische of geografische afstand. Dit dwingt steden tot zorgvuldige planning bij de vestiging van nieuwe datacenters. Experts benadrukken dat naarmate de rekenkrachtbehoefte door AI toeneemt, zelfs lokale warmteterugwinningsprojecten een cruciale rol kunnen spelen in het behalen van klimaatdoelstellingen en het vergroten van de energieonafhankelijkheid van stedelijke gebieden.