कृत्रिम बुद्धिमत्ता: उद्योजकता आणि शिक्षण पद्धतीवरील दुहेरी परिणाम

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) तंत्रज्ञान श्रम बाजारावर दुहेरी परिणाम दर्शवत आहे: एका बाजूला मोठ्या संस्थांमधील कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता कमी होत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला व्यक्तींसाठी स्वतंत्रपणे मूल्य निर्माण करण्याचे अडथळे लक्षणीयरीत्या कमी होत आहेत. कंपन्या कार्यक्षमतेत वाढ करण्यासाठी AI प्रक्रियांचे पालन आणि प्रशासकीय समन्वय साधण्यासाठी ते स्वीकारत आहेत, ज्यामुळे कर्मचाऱ्यांची संख्या कमी होत आहे. एका अहवालानुसार, यूकेमध्ये 2035 पर्यंत पुनरावृत्तीच्या स्वरूपाच्या सुमारे 3 दशलक्ष कमी कुशल नोकऱ्या गमावल्या जाऊ शकतात, कारण या भूमिका AI आणि रोबोटिक प्रणाली सहजपणे पार पाडू शकतात.

याउलट, AI व्यक्तींना एक सर्वसाधारण 'वैयक्तिक बॅक ऑफिस' प्रदान करत आहे, जे पूर्वी अनेक व्यावसायिकांची गरज असलेल्या डिझाइन, कायदेशीर मसुदा तयार करणे आणि हिशेब ठेवणे यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये त्वरित कौशल्ये उपलब्ध करून देते. Google AI Tools, ChatGPT, आणि Canva Magic Studio सारख्या साधनांमुळे लहान व्यवसाय मालक देखील सोशल मीडिया पोस्ट्स स्वयंचलितपणे तयार करणे किंवा ग्राहकांच्या प्रश्नांना उत्तरे देणे यांसारख्या कामांद्वारे आपला कारभार अधिक कार्यक्षमतेने चालवू शकतात. या तांत्रिक बदलामुळे, व्यवसाय सुरू करण्याची मर्यादा सुरुवातीच्या असमर्थतेकडून आता केवळ जोखीम आणि संभाव्य लाभाच्या निर्णयावर आधारित झाली आहे. उद्योजकता आणि नावीन्यपूर्णतेला प्रोत्साहन दिल्याने नवीन रोजगार संधी आणि उद्योग निर्माण होऊ शकतात, जे आर्थिक वाढीस हातभार लावतात.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, पारंपरिक सामूहिक शिक्षण पद्धती विद्यार्थ्यांना श्रेणीबद्ध संस्थांमध्ये विश्वासार्ह कर्मचारी बनण्यासाठी तयार करत आली आहे, जिथे नियमांचे पालन करणे आणि आज्ञाधारकतेला महत्त्व दिले जाते. तथापि, ही आज्ञाधारकतेवर केंद्रित शिक्षण पद्धत आता नाविन्यपूर्ण उद्योजकतेच्या गरजांशी जुळत नाही, ज्यासाठी अनिश्चिततेत अस्पष्ट समस्या ओळखणे आणि पुनरावृत्तीद्वारे उपाय शोधणे आवश्यक आहे. पीटर ड्रकर यांच्या मते, उद्योजकता ही आकस्मिक नसून हेतुपूर्वक आणि पद्धतशीर नवनिर्मितीवर आधारित एक सुनियोजित प्रक्रिया असते.

प्रगतीशील शिक्षण पद्धतीमध्ये आता कॉर्पोरेट पाइपलाइनसाठी विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षित करण्याऐवजी, त्यांना स्वतःची संधी निर्माण करण्यासाठी आणि गुंतागुंतीच्या, अनपेक्षित समस्यांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. भारतात, गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचे आव्हान मोठे आहे, जिथे तिसरीतील केवळ 55 टक्के विद्यार्थी 99 गुणांपर्यंत गुण मिळवू शकले, हे मूलभूत शिक्षणातील तफावत दर्शवते. AI शिक्षणातील हे अंतर कमी करून वैयक्तिक शिकवणी देऊ शकते, ज्यामुळे शैक्षणिक समानता वाढू शकते.

वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरमने भाकीत केले आहे की AI मुळे 2025 पर्यंत 97 दशलक्ष नवीन नोकऱ्या निर्माण होतील, परंतु त्याच वेळी 85 दशलक्ष नोकऱ्या निरर्थक बनतील, ज्यामुळे 15 उद्योग आणि 26 अर्थव्यवस्थांमध्ये लक्षणीय बदल होतील. यामुळे, सरकार, शैक्षणिक संस्था आणि व्यवसायांनी लोकांना मागणी असलेली नवीन कौशल्ये आत्मसात करण्यात मदत करण्यासाठी पुनर्प्रशिक्षण कार्यक्रमांना प्राधान्य देणे महत्त्वाचे आहे. या बदलांना तोंड देण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञान कंपन्यांनाच नव्हे, तर आर्थिक संस्था, सरकारे आणि नागरी समाजासारख्या इतर भागधारकांनाही पुढाकार घेण्याची गरज आहे. महाराष्ट्रासारख्या राज्यांनी, 'महास्वयं' पोर्टलद्वारे कौशल्य, रोजगार आणि उद्योजकता यांचे एकत्रीकरण करून, तरुणांना रोजगाराच्या संधी आणि स्वयंरोजगारासाठी मार्गदर्शन उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न केले आहेत.

AI च्या या युगात, गंभीर विचार, सर्जनशीलता आणि समस्या सोडवणे यांसारख्या सॉफ्ट स्किल्सचे महत्त्व वाढले आहे, कारण त्यांना स्वयंचलित करणे अधिक कठीण आहे. आयबीएमचे मुख्य व्यावसायिक अधिकारी रॉब थॉमस यांच्या मते, AI आता अशा टप्प्यावर पोहोचले आहे जिथे गुंतवणुकीवर परतावा मिळवणे शक्य आहे आणि कंपन्या खऱ्या अर्थाने कार्ये स्वयंचलित करू शकतात. यामुळे, उद्योजकांना अनिश्चिततेच्या वातावरणात कार्य करण्याचे मूल्य म्हणजे नफा असतो, या सिद्धांतानुसार, नवीन संधी शोधण्यासाठी अधिक लवचिक दृष्टिकोन आवश्यक आहे.