Trí tuệ Nhân tạo Thay đổi Ngưỡng Khởi nghiệp và Thách thức Giáo dục Truyền thống

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một hiệu ứng kép trên thị trường lao động: giảm nhu cầu nhân sự nội bộ trong các tập đoàn lớn đồng thời hạ thấp đáng kể ngưỡng gia nhập cho các cá nhân muốn tạo ra giá trị độc lập. Sự phát triển của AI, với khả năng xử lý các tác vụ theo quy trình và điều phối hành chính, đã thúc đẩy các công ty áp dụng công nghệ này như một giải pháp tối ưu hóa hiệu suất, dẫn đến việc tinh giản cơ cấu nhân sự. Các tập đoàn lớn đang tích cực chuyển đổi AI, coi đây là năng lực cốt lõi để duy trì lợi thế cạnh tranh, thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ thử nghiệm.

Ngược lại, AI trang bị cho mỗi cá nhân một “văn phòng cá nhân” đa năng, cung cấp năng lực chuyên môn trong các lĩnh vực như thiết kế đồ họa, soạn thảo văn bản pháp lý, và kế toán, những công việc trước đây đòi hỏi sự cộng tác của nhiều chuyên gia. Các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT đã làm dấy lên làn sóng thảo luận về vai trò của AI, khiến người lao động lo ngại về sự thay thế. Sự hỗ trợ này biến rào cản khởi sự kinh doanh từ việc không biết bắt đầu như thế nào sang một quyết định thuần túy dựa trên sự cân nhắc giữa rủi ro và lợi ích tiềm năng. Các trợ lý ảo AI, như Microsoft Copilot, hỗ trợ người dùng thực hiện các công việc hàng ngày một cách nhanh chóng và chính xác.

Mô hình giáo dục đại chúng truyền thống, được thiết lập qua nhiều thập kỷ nhằm mục đích đào tạo học sinh trở thành những nhân viên đáng tin cậy trong các tổ chức phân cấp thông qua việc nhấn mạnh vào sự tuân thủ quy tắc, ngày càng không còn phù hợp với yêu cầu của tinh thần kinh doanh đổi mới. Tinh thần này đòi hỏi khả năng xác định các vấn đề mơ hồ và lặp lại các giải pháp trong môi trường bất định. Các chuyên gia dự báo rằng đến năm 2025, các trường đại học sẽ đầu tư tới 20 triệu USD trong vòng năm năm tới vào các chương trình giảng dạy ứng dụng AI, cho thấy cam kết tích hợp công nghệ này vào giáo dục đại học.

Sự chuyển dịch công nghệ này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với giáo dục tiến bộ: cần phải thay đổi trọng tâm từ việc đào tạo sinh viên cho các đường ống tuyển dụng đang thu hẹp của doanh nghiệp sang việc chuẩn bị cho họ khả năng tự kiến tạo cơ hội bằng cách rèn luyện tính chủ động và giải quyết các vấn đề phức tạp, không theo kịch bản. Giáo dục không còn là đặc quyền khi tri thức trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết; một học sinh 14 tuổi có thể tiếp cận kiến thức ở trình độ tiến sĩ. Điều này tạo ra một sự "hủy diệt mang tính sáng tạo" đối với mô hình giáo dục cũ.

Thị trường lao động Việt Nam, với gần 33 triệu người làm việc trong khu vực phi chính thức tính đến năm 2025, chiếm hơn 63% lực lượng lao động, đang đối mặt với bài toán tái cấu trúc kỹ năng cấp thiết do tự động hóa lan rộng. Một khảo sát của Navigos Group cho thấy 89,45% người lao động sẵn sàng học thêm kỹ năng mới, nhận thức rõ ràng rằng vòng đời kỹ năng đang rút ngắn. Trong khi đó, khảo sát của ManpowerGroup cho thấy 45% người lao động thường xuyên sử dụng AI trong công việc, nhưng chỉ số tự tin về công nghệ lại giảm 18%, cho thấy sự bất an về việc "theo không kịp" công cụ. Sự bất an này dẫn đến tâm lý phòng thủ, với 64% người lao động dự định tiếp tục gắn bó với nơi làm việc hiện tại để tìm kiếm sự ổn định.

Để đối phó với sự thay đổi này, các nhà lãnh đạo cần chuyển đổi tư duy từ "biết hết mọi việc" sang "tự học và tự làm mới kiến thức mỗi ngày", thúc đẩy tinh thần "thử nghiệm nhanh, sai nhanh, sửa nhanh", như TS. Lê Duy Tân, đồng sáng lập Phòng thí nghiệm AIoT Lab VN, gợi ý. Sự chuyển đổi từ "ứng dụng AI" sang "chuyển đổi AI" toàn diện, coi AI là nền tảng vận hành cốt lõi, là hướng đi bền vững cho doanh nghiệp Việt Nam, theo ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia. Sự dịch chuyển này đòi hỏi sự cân bằng giữa việc khai thác sức mạnh công nghệ và bồi dưỡng các kỹ năng nhân văn cốt lõi như tư duy phản biện và khả năng hợp tác, những điều mà AI không thể thay thế.