Nghịch lý của tài chính khí hậu tại Châu Phi nằm ở chỗ châu lục chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ hạn hán, lũ lụt và suy thoái đất đai lại chỉ nhận được một phần nhỏ kinh phí cam kết toàn cầu trong nhiều thập kỷ qua. Cơ chế "Ngân hàng Xanh" do Ngân hàng Phát triển Nam Phi (DBSA) triển khai với sự hỗ trợ từ Quỹ Khí hậu Xanh (GCF) qua dự án FP098 được kỳ vọng sẽ phá vỡ vòng quẩn quanh này, tuy nhiên tiến trình của nó vẫn phụ thuộc vào những bài học lịch sử sâu sắc và lợi ích đan xen của các bên liên quan.
Câu chuyện tài chính khí hậu cho Châu Phi đã bắt đầu từ rất lâu trước Thỏa thuận Paris năm 2015. Ngay từ Hội nghị Copenhagen năm 2009, các nước phát triển đã cam kết chi trả 100 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2020, nhưng dữ liệu thực tế cho thấy số tiền đổ vào Châu Phi chưa tới một phần ba con số đó, trong khi phần lớn lại bị tiêu tốn cho chi phí quản lý và các khâu trung gian. DBSA, vốn được thành lập năm 1940 nhằm thúc đẩy công nghiệp hóa Nam Phi, đã dần chuyển mình thành trung tâm tài chính hạ tầng khu vực cho các nước SADC sau khi chế độ apartheid chấm dứt vào năm 1994. Dự án FP098 kế thừa kinh nghiệm này bằng cách đưa vào cơ chế tài chính hỗn hợp, kết hợp viện trợ, vốn vay ưu đãi và bảo lãnh để thu hút tư nhân đầu tư vào năng lượng tái tạo, thích ứng nông nghiệp và quản lý nguồn nước bền vững.
Theo hồ sơ từ Quỹ Khí hậu Xanh, việc DBSA được công nhận cho phép ngân hàng này trực tiếp tiếp nhận và phân bổ nguồn lực mà không cần qua nhiều khâu trung gian. Danh mục đầu tư bao gồm các trạm điện mặt trời, điện gió, hệ thống cảnh báo sớm rủi ro khí hậu và phục hồi hệ sinh thái. Việc ưu tiên các giải pháp thích ứng được đánh giá là đặc biệt quan trọng đối với những cộng đồng dễ bị tổn thương tại miền nam châu lục, nơi số liệu sơ bộ cho thấy hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng mạnh trong hai thập kỷ qua. Dù vậy, giới chuyên gia lưu ý rằng một số báo cáo về các sáng kiến trước đây có thể đã phóng đại tác động thực tế đối với nền kinh tế địa phương.
Bản đồ các bên liên quan hé lộ một mạng lưới lợi ích phức tạp. Trong khi Quỹ Khí hậu Xanh nỗ lực chứng minh hiệu quả hoạt động, DBSA muốn củng cố vị thế định chế phát triển hàng đầu Châu Phi, các chính phủ quốc gia mong muốn nguồn vốn linh hoạt không ràng buộc, còn nhà đầu tư tư nhân lại tìm cách giảm thiểu rủi ro thông qua các bảo lãnh quốc tế. Bên cạnh đó, các nhà phân tích cũng chỉ ra những dòng chảy ngầm: sự cạnh tranh với các khoản đầu tư "xanh" từ Trung Quốc và nguy cơ "tẩy xanh" (greenwashing) – khi các dự án chỉ đáp ứng tiêu chuẩn về mặt hình thức nhưng mang lại lợi ích hạn chế cho người nghèo. Kết quả kiểm chứng thực tế cho thấy mục tiêu huy động vốn tư nhân – lên tới 500 triệu USD cho mỗi đô la công quỹ – hiện vẫn là một tham vọng lớn đòi hỏi quy trình giám sát cực kỳ nghiêm ngặt.
Quá trình phát triển cơ chế này có thể diễn ra theo bốn kịch bản thực tế. Kịch bản thứ nhất là mở rộng thành công: "Ngân hàng Xanh" trở thành chất xúc tác cho đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo, mang lại lợi ích chính cho các công ty công nghệ và hợp tác xã nông nghiệp địa phương, với động lực từ các dự án thí điểm tại Nam Phi và Namibia, dù rủi ro lớn nhất vẫn là việc đánh giá sai mức độ sẵn sàng của thị trường. Trong kịch bản thứ hai, nguồn vốn tập trung vào các nền kinh tế ổn định nhất khu vực, giúp các tập đoàn và ngân hàng lớn hưởng lợi, trong khi các quốc gia vùng biên đối mặt với bất bình đẳng gia tăng do hạ tầng thiết chế yếu kém. Kịch bản thứ ba là đình trệ thiết chế, khi phần lớn kinh phí bị tiêu tốn cho tư vấn và quản lý hành chính, các công ty quốc tế hưởng lợi chính, trong khi tham nhũng và thiếu minh bạch là những rào cản lớn. Kịch bản thứ tư mang tính địa chính trị, liên quan đến sự cạnh tranh gay gắt giữa các cường quốc, nơi tài chính khí hậu trở thành công cụ gây ảnh hưởng và thành công sẽ phụ thuộc vào khả năng giữ vững quyền tự chủ của các định chế Châu Phi.
Luận điểm phân tích cốt lõi là cơ chế của DBSA phản ánh bước chuyển quan trọng từ viện trợ truyền thống sang phương thức tiếp cận đầu tư trong tài chính khí hậu tại Châu Phi, tuy nhiên, giá trị lâu dài của nó sẽ được quyết định bởi khả năng vượt qua các rào cản quan liêu và đảm bảo tính bao trùm thực sự cho cộng đồng địa phương.
Hãy tìm hiểu dữ liệu thực tế về phân bổ nguồn vốn và ủng hộ các sáng kiến địa phương minh bạch để đảm bảo tài chính khí hậu mang lại lợi ích thiết thực cho chính những người đang ở tuyến đầu của biến đổi khí hậu.
