Hành vi vì xã hội ở loài chó: Sự giúp đỡ con người một cách vô tư và bản năng

Các nghiên cứu về tập tính học được thực hiện bởi các nhà khoa học tại Đại học Eötvös Loránd ở Budapest đã chỉ ra những điểm tương đồng đáng kinh ngạc trong biểu hiện giúp đỡ vô tư giữa loài chó và trẻ nhỏ. Trong khi đó, loài mèo lại thể hiện một cách tiếp cận thực dụng và mang tính cá nhân hơn đối với những tình huống tương tự. Nhóm nghiên cứu, bao gồm các chuyên gia từ HUN-REN–ELTE, đã thiết kế một mô hình thực nghiệm đặc biệt nhằm đánh giá hành vi vì xã hội tự phát — tức là những hành động hướng tới lợi ích của người khác mà không đòi hỏi hay mong đợi bất kỳ phần thưởng trực tiếp nào. Những kết quả quan trọng của công trình này đã được công bố chính thức trên tạp chí khoa học Animal Behaviour.

Trong khuôn khổ cuộc nghiên cứu, các chuyên gia đã tiến hành quan sát phản ứng của 40 con chó, 27 con mèo và 20 trẻ em trong độ tuổi từ 16 đến 24 tháng. Khoảng tuổi này của trẻ em được lựa chọn để tạo ra những so sánh có giá trị tương quan với các loài vật nuôi, vì nó tương ứng với giai đoạn đầu trong quá trình phát triển tính xã hội của con người. Mô hình thực nghiệm mô phỏng một tình huống thực tế: một người lớn, đóng vai trò là chủ sở hữu vật nuôi hoặc cha mẹ của trẻ, đang cố gắng tìm kiếm một vật dụng (ví dụ như miếng bọt biển) được giấu kín trong tầm mắt. Điều kiện then chốt của thí nghiệm là người này phải thể hiện sự thất vọng và gặp khó khăn rõ rệt nhưng tuyệt đối không được đưa ra yêu cầu giúp đỡ trực tiếp đối với con vật hoặc đứa trẻ. Các nhà khoa học sẽ ghi nhận liệu đối tượng thử nghiệm có can thiệp bằng cách chỉ ra vị trí của vật dụng, tiến lại gần nó hoặc mang nó đến cho người đang tìm kiếm hay không.

Kết quả thực nghiệm cho thấy một con số ấn tượng: hơn 75% số chó và trẻ em đã chủ động tham gia vào quá trình hỗ trợ. Điều này minh chứng cho một động lực nội tại mạnh mẽ trong việc hợp tác, ngay cả khi vật dụng được tìm kiếm không mang lại giá trị cá nhân nào cho chúng. Ngược lại, loài mèo trong tình huống này rất hiếm khi can thiệp nếu không nhận thấy một lợi ích cá nhân rõ ràng. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy rằng mèo thường chỉ dừng lại ở việc quan sát từ xa hoặc nhìn về phía nơi cất giấu mà không có hành động hỗ trợ. Tuy nhiên, khi vật được giấu là thứ hấp dẫn đối với mèo, chẳng hạn như thức ăn hoặc đồ chơi, sự khác biệt về hành vi lập tức biến mất: mèo bắt đầu hành động tích cực và nhiệt tình như chó để chỉ ra vị trí của vật quý giá. Điều này nhấn mạnh rằng đối với loài mèo, việc tham gia vào các hoạt động tìm kiếm gắn liền chặt chẽ với lợi ích và sự quan tâm riêng của chúng.

Các nhà khoa học lý giải những kiểu hành vi khác biệt này thông qua lịch sử tiến hóa và quá trình thuần hóa của từng loài. Loài chó đã trải qua một quá trình chọn lọc nhân tạo lâu dài, tập trung vào việc tăng cường sự nhạy cảm đối với các tín hiệu xã hội của con người và khả năng hiệp lực, một quá trình có thể đã bắt đầu từ tận thời kỳ Đồ đá. Giáo sư Peter Pongracz từ Đại học Eötvös Loránd nhấn mạnh rằng chó, ở một khía cạnh nào đó, có những nét tương đồng với trẻ em vì chúng phụ thuộc rất lớn vào sự chăm sóc và bảo vệ của con người. Điều này trái ngược hoàn toàn với loài mèo, vốn vẫn giữ lại nhiều đặc điểm của những kẻ săn mồi đơn độc trong tự nhiên. Việc so sánh với trẻ em ở độ tuổi 18–24 tháng, giai đoạn bắt đầu bộc lộ các khuynh hướng vì xã hội, khẳng định rằng loài chó đang đứng ở mức độ phát triển rất cao về khả năng hợp tác với con người, một quan điểm cũng từng được các nhà tập tính học danh tiếng như Adam Miklosi ghi nhận trong các công trình nghiên cứu trước đây.

Tóm lại, nghiên cứu này đã xác nhận rằng mong muốn giúp đỡ tự phát được quan sát ở loài chó là một đặc điểm bám rễ sâu sắc trong bản năng, có thể so sánh với lòng vị tha sơ khai ở con người. Đặc tính này được hình thành bởi quỹ đạo thuần hóa độc đáo và riêng biệt của loài chó trong lịch sử nhân loại. Những dữ liệu thu được không chỉ phản ánh các chiến lược tương tác bẩm sinh đã được củng cố qua quá trình tiến hóa mà còn cho thấy cách thức các loài vật nuôi thích nghi với môi trường sống bên cạnh con người. Sự khác biệt giữa chó và mèo trong thí nghiệm không chỉ đơn thuần là vấn đề tính cách, mà là kết quả của hàng ngàn năm tiến hóa để đảm nhận những vai trò xã hội khác nhau trong đời sống của chúng ta.