Olay Ufku Teleskobu, M87* Süper Kütleli Kara Deliğinin Jet Kaynağını Tespit Etti

Olay Ufku Teleskobu (EHT) iş birliği bünyesinde görev yapan uluslararası gökbilimciler topluluğu, astrofizik tarihinde yeni bir sayfa açan önemli bir keşfi kamuoyuyla paylaştı. Bilim dünyası, M87* olarak adlandırılan süper kütleli kara delikten uzayın derinliklerine doğru uzanan devasa jetin tam çıkış noktasını, yani temelini kesin bir doğrulukla tespit etmeyi başardı. Bu çığır açıcı sonuçlar, EHT tarafından 2021 yılı süresince toplanan verilerin son derece kapsamlı ve titiz bir analizine dayanıyor. Elde edilen bulgular, evrendeki en güçlü enerji olaylarından biri olan yüklü parçacık püskürmelerinin tam olarak nerede ve nasıl filizlendiğine dair ilk somut gözlemsel kanıtları sunması bakımından büyük önem taşıyor.

Araştırmaya konu olan M87* kara deliği, Dünya'dan yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan Messier 87 (M87) galaksisinin kalbinde yer almaktadır. Yapılan keşfin en can alıcı noktası, daha önceki veri setlerinde kara deliğin oluşturduğu o meşhur "gölge" tarafından perdelendiği için bir türlü seçilemeyen jet tabanının izinin sürülebilmiş olmasıdır. Güncel ölçümler, toplamda 3000 ışık yılı boyunca uzanan bu devasa jetin başlangıç bölgesinin, kara deliğin merkezinden bir ışık yılının onda birinden daha az bir mesafede, yani yaklaşık 0,09 ışık yılı uzaklıkta konumlandığını bilimsel olarak ortaya koymaktadır.

Bu önemli bilimsel projede, Max Planck Radyo Astronomi Enstitüsü'nden (MPIfR) grup lideri Saurabh ve Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi'nden (NRAO) ekip üyesi Hendrik Müller gibi alanında uzman isimler öncü roller üstlendi. Daha önce MPIfR bünyesinde çalışmalar yürüten ve şu anda Kanada Teorik Astrofizik Enstitüsü'nde (CITA) görev yapan Sebastiano von Fellenberg de Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan bu araştırmaya kritik katkılar sağladı. Araştırma ekibi, 2017 ile 2019 yılları arasındaki verilerde saptanamayan ancak 2021 yılındaki gözlemlerde netleşen radyo emisyonlarının, kara deliğin hemen bitişiğindeki kompakt bir alandan yayıldığını ve bu alanın jetin temelini oluşturduğunu doğruladı.

M87*, 2017 verilerine dayanarak Nisan 2019'da gölge görüntüsü tüm dünyaya servis edilen ilk kara delik olması sebebiyle bilim tarihinde özel bir yere sahiptir. Yaklaşık 6,5 milyar güneş kütlesine sahip olan bu devasa gök cismi, kendi galaksimiz Samanyolu'nun merkezinde bulunan ve yaklaşık 4 milyon güneş kütlesindeki Sagittarius A* (Sgr A*) ile kıyaslandığında çok daha büyük bir ölçeği temsil etmektedir. Analiz süreci, Çok Uzun Baz Hattı İnterferometrisi (VLBI) yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiş; bu sayede Schwarzschild yarıçapına çok yakın ölçeklerdeki yapıların bile yüksek çözünürlükle incelenmesi mümkün kılınmıştır.

Çalışma kapsamında hassasiyeti artıran NOEMA teleskobu ve Kitt Peak'te bulunan 12 metrelik teleskop gibi yeni teknolojik araçlar, 0,02 ile 0,2 parsek arasındaki ölçeklerdeki yapıları yakalayabilmek için gereken kritik ara baz hatlarını sağlamıştır. M87*'den sadece 0,09 ışık yılı mesafedeki yapıları ayırt edebilme becerisi, EHT iş birliğinin teknolojik kapasitesinin ulaştığı sofistike düzeyi kanıtlamaktadır. Blandford-Znajek (BZ) mekanizması gibi teorik modeller, jetler için gereken enerjinin olay ufkunu kesen manyetik alanlar vasıtasıyla kara deliğin dönme enerjisinden çekildiğini öngörmektedir. Ekibin planladığı gelecek gözlemleri, bu sonuçları pekiştirmek ve galaktik jetlerin fırlatılma mekanizmasındaki temel gizemleri tamamen aydınlatmak açısından hayati bir önem taşımaktadır.