Paradoks współczesnej Azji stał się szczególnie widoczny w świetle ustaleń szczytu COP30: region ten, generujący znaczną część światowego PKB oraz emisji gazów cieplarnianych, próbuje poprzez struktury ASEAN i G20 połączyć kwestie pozornie wykluczające się – agresywną ekspansję handlową z ambitnymi celami klimatycznymi. Takie podejście nie ma bezpośrednich odpowiedników w historii, w której gospodarka i ekologia zazwyczaj podążały odrębnymi ścieżkami.
Aby zrozumieć obecne tendencje, należy cofnąć się do korzeni. Założone w 1967 roku stowarzyszenie ASEAN początkowo koncentrowało się na stabilności politycznej i współpracy gospodarczej pięciu państw założycielskich. Do 1992 roku uruchomiono strefę wolnego handlu, a w 2007 roku przyjęto Kartę ASEAN, kładącą nacisk na zrównoważony rozwój. G20, sformowana w 1999 roku, stała się platformą dla największych gospodarek świata, w tym azjatyckich gigantów. Po zawarciu porozumienia paryskiego w 2015 roku, a zwłaszcza po pandemii z 2020 roku, gdy globalna gospodarka stanęła w obliczu kryzysu, kraje regionu zaczęły eksperymentować z modelem „zielonej odbudowy”. Jednak według dostępnych danych wiele z tych inicjatyw pozostało głównie w sferze deklaracji.
Wyniki szczytu COP30, przeanalizowane przez World Resources Institute, przyniosły mieszane rezultaty: osiągnięto pewne porozumienia w kwestii finansowania adaptacji, lecz postęp w aktualizacji krajowych wkładów klimatycznych okazał się ograniczony. Dla Azji jest to moment szczególnie wrażliwy, gdyż wstępne dane wskazują na dalszy wzrost emisji w sektorze energetyki i przemysłu. Eksperci zauważają, że poszczególne państwa najwyraźniej wykorzystują agendę klimatyczną do wzmocnienia swojej pozycji w negocjacjach handlowych, choć realne inwestycje w technologie niskoemisyjne wciąż nie nadążają za oficjalnymi komunikatami.
Układ sił wśród interesariuszy jest skomplikowany i pełen ukrytych zależności. Chiny upatrują w integracji szansy na promowanie swoich technologii odnawialnych źródeł energii poprzez szlaki handlowe. Indie i Indonezja balansują między potrzebą szybkiego wzrostu a zobowiązaniami międzynarodowymi. Kraje ASEAN liczą na przyciągnięcie kapitału, starając się jednocześnie chronić swoje najbardziej podatne na zmiany sektory. Korporacje funkcjonujące w globalnych łańcuchach dostaw zdają się niekiedy korygować raporty o śladzie węglowym na własną korzyść. Co istotne, niezależne audyty często wykazują rozbieżności w metodologiach obliczeń, co nakazuje ostrożne podejście do publikowanych statystyk.
Rozwój wydarzeń prawdopodobnie potoczy się według kilku realistycznych scenariuszy. Pierwszy to scenariusz głębokiej integracji, w którym umowy handlowe ASEAN z partnerami zewnętrznymi zaczną obejmować wiążące standardy klimatyczne i mechanizmy rozliczania emisji dwutlenku węgla. Beneficjentami w tym przypadku staną się eksporterzy zielonych technologii z Wietnamu, Korei Południowej i Chin, a impulsem do zmian będzie presja rynków zagranicznych. Siłą przeciwną pozostaje potężne lobby tradycyjnej energetyki wewnątrz regionu. Drugi scenariusz to inercja, w której głośne deklaracje na szczytach G20 nie znajdują odzwierciedlenia w reformach, a zyskują na tym krótkowzroczne interesy gałęzi przemysłu o wysokiej emisji dwutlenku węgla.
Trzecia droga to fragmentacja, w której zaostrzenie rywalizacji geopolitycznej w Azji doprowadzi do całkowitego zepchnięcia celów klimatycznych na dalszy plan przez politykę handlową. W takim układzie przewagę zyskają kraje dysponujące tanimi, tradycyjnymi zasobami energetycznymi. Czwarty, innowacyjny scenariusz zakłada szerokie wdrożenie cyfrowych narzędzi monitoringu oraz transparentnych systemów śledzenia śladu węglowego w przepływach handlowych, co da asymetryczną przewagę zaawansowanym technologicznie gospodarkom regionu i przyciągnie globalnych inwestorów.
Kluczową tezą analityczną pozostaje wniosek, że autentyczny, zrównoważony rozwój Azji będzie możliwy tylko pod warunkiem organicznego wplecenia kryteriów klimatycznych w strukturę umów handlowych, a nie ich funkcjonowania jako równoległych bytów.
Decydującym czynnikiem sukcesu okaże się wola polityczna do stworzenia ujednoliconych, regionalnych mechanizmów uwzględniania ryzyk klimatycznych w transakcjach handlowych.
