Những Người Hàng Xóm Của Hành Tinh: Sinh Vật Sống Nơi Bóng Tối Sâu Thẳm

Vào ngày 18 tháng 12 năm 2025, Viện Hải dương học Vịnh Monterey (MBARI) đã công bố tuyển tập video hàng năm của mình: một đoạn phim ngắn ghi lại những cuộc chạm trán với cư dân vùng vực thẳm, được quay ở chất lượng 4K. Trên màn hình hiện ra những thứ thường nằm ngoài tầm nhìn của con người: những loài cá đen tuyền, những con siphonophore uyển chuyển, những chú cua cảnh giác, những loài hải miên “ngoạn mục” và nhiều sinh vật khác của vực sâu. Dù trông giống như một bộ phim điện ảnh, thực chất đây là những ghi chép khoa học—một phương tiện hiếm hoi để chiêm ngưỡng không gian sống lớn nhất Trái Đất không phải như một khái niệm trừu tượng, mà là một hệ thống sống động.

Những hình ảnh này mang lại một tác động mạnh mẽ: chúng giúp chúng ta nhìn nhận lại quy mô thực sự. Đại dương sâu thẳm không phải là phông nền hay khoảng không vô tận, mà là một môi trường năng động khổng lồ. Mỗi lần quan sát đều là một mảnh ghép, góp phần làm sáng tỏ cách hành tinh của chúng ta đang thay đổi. MBARI nhấn mạnh rằng những cuộc gặp gỡ này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn là nguồn dữ liệu quý giá. Bởi lẽ, càng có nhiều quan sát chính xác, chúng ta càng mô tả tốt hơn sự đa dạng sinh học và càng tự tin hơn trong việc xây dựng các mô hình hệ sinh thái mà trước đây dường như nằm ngoài tầm với.

Độ phân giải 4K không chỉ là một chiêu trò hình ảnh. Trong môi trường biển sâu, nó biến những thứ vô hình thành những thứ có thể đo lường được: các chi tiết mô mỏng manh, đường nét, kết cấu và những chuyển động siêu nhỏ. Tại những nơi mà hệ thống HD thông thường thường tạo ra nhiễu hạt và hình ảnh mờ nhòe, 4K cho phép phân biệt các dấu hiệu quan trọng để phân loại loài và hành vi. Vì lý do này, MBARI đang phát triển các hệ thống hình ảnh tùy chỉnh, ví dụ như MxD SeaCam, được chế tạo hợp tác với DeepSea Power & Light và lắp đặt trên các ROV (phương tiện điều khiển từ xa) như ROV Doc Ricketts. Ý nghĩa kỹ thuật rất đơn giản: nếu độ sâu là môi trường áp suất cực lớn và bóng tối, thì “đôi mắt” dành cho nó cũng phải được thiết kế riêng biệt để đối phó với những điều kiện khắc nghiệt đó.

MBARI là một trung tâm nghiên cứu phi lợi nhuận, được thành lập vào năm 1987 bởi David Packard và có trụ sở tại Moss Landing, California. Viện này sở hữu một lợi thế chiến lược độc đáo: sự gần gũi với Hẻm núi Monterey—một trong những hẻm núi dưới biển sâu nhất trên thềm lục địa Hoa Kỳ, có độ sâu xấp xỉ 4.000 mét. Địa lý thuận lợi này cho phép thực hiện các chuỗi quan sát dài hạn: không phải các chuyến thám hiểm ngẫu nhiên, mà là sự hiện diện có hệ thống dưới đáy biển. Nguồn tài trợ từ Quỹ David và Lucille Packard giúp duy trì những dự án kéo dài, những dự án đo lường sự thay đổi theo thời gian chứ không chỉ ghi nhận tại một thời điểm nhất định.

Các phát triển kỹ thuật của MBARI không chỉ giới hạn ở một loại robot duy nhất; đó là cả một hệ sinh thái các nền tảng: ROV, các phương tiện tự hành dưới nước (AUV) như MOLA AUV, các MiniROV nhỏ gọn, cùng các dự án chuyên biệt như Piscivore, nơi các robot tự hành nhỏ gọn hỗ trợ ghi lại hình ảnh của các loài săn mồi biển khó nắm bắt. Triết lý của MBARI nằm ở chỗ: khoa học, kỹ thuật và hoạt động hàng hải không chỉ phục vụ lẫn nhau như những yếu tố phụ trợ, mà chúng hoạt động như những đối tác ngang hàng. Chính điều này giúp viện biến vực sâu từ một “hộp đen” thành một không gian đo lường có hệ thống.

Các hệ sinh thái biển sâu có mối liên hệ trực tiếp với các quy trình toàn cầu, bao gồm chu trình khí hậu và trao đổi carbon. Tuy nhiên, “bản đồ sinh học” về độ sâu của chúng ta vẫn còn tụt hậu so với bản đồ vật lý và hóa học của đại dương. Do đó, mỗi quan sát chính xác không chỉ là một “bức ảnh”, mà là một viên gạch xây dựng nên sự hiểu biết về cách thức sự sống vận hành trong điều kiện khắc nghiệt và vai trò của nó đối với sự ổn định của đại dương. Việc lập danh mục đa dạng sinh học đầy đủ hơn có thể tác động đến việc quản lý tài nguyên và các quyết định bảo tồn; bởi lẽ, chúng ta không thể bảo vệ những gì chúng ta không nhìn thấy và không thể mô tả được.

Và đây là lúc khoa học hòa quyện với văn hóa. Chúng ta có vô số loài, hình thái, mức độ ánh sáng và bóng tối, tần số và sự im lặng. Nhưng đại dương chỉ có một. Khi công nghệ giúp chúng ta nhìn nhận một cách cẩn trọng những gì vô hình, chúng ta trở thành những nhân chứng hơn là những “chủ nhân”. Công nghệ 4K ở đây không nhằm mục đích gây ấn tượng mạnh, mà là thể hiện trách nhiệm: cái nhìn càng chính xác, cuộc đối thoại với hành tinh càng chân thật. Cuộc đối thoại này đang thay đổi giọng điệu: từ kiểm soát sang chú tâm; từ nỗi sợ hãi vực thẳm sang sự thấu hiểu; từ cảm giác “chúng ta tách biệt” sang nhận thức “chúng ta nằm trong cùng một hệ thống”.