Châu Âu tái cấu trúc các mối liên kết: Cách EU cải tổ WTO, bảo hộ thỏa thuận Mercosur và thắt chặt liên minh với Thụy Sĩ

Trong bối cảnh chương trình nghị sự toàn cầu đang bị bủa vây bởi các cuộc xung đột, biến động giá dầu và những tiếng ồn khủng hoảng, một tiến trình ít được chú ý hơn nhưng mang tầm chiến lược quan trọng đang diễn ra tại châu Âu: Liên minh châu Âu (EU) đang kiên trì tái thiết lập các mối quan hệ kinh tế đối ngoại và các khung định chế của mình. Những ngày gần đây, nỗ lực này đã thể hiện rõ nét qua ba hướng đi chính: gây áp lực cải tổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), thiết lập các cơ chế bảo vệ cho thỏa thuận với khối Mercosur và thúc đẩy gói thỏa thuận sâu rộng với Thụy Sĩ. Nhìn riêng lẻ, các quyết định này có vẻ mang tính kỹ thuật, nhưng khi kết hợp lại, chúng cho thấy châu Âu đang nỗ lực xây dựng lại một hệ thống mở có kiểm soát thay vì chỉ phản ứng thụ động trước những bất ổn.

Trình tự thời gian của các sự kiện đóng vai trò then chốt trong chiến lược này. Vào ngày 5 tháng 3, Liên minh châu Âu, ở cấp Hội đồng, đã chính thức xác nhận lộ trình cải tổ WTO tại cuộc họp của Đại hội đồng ở Geneva, đồng thời ủng hộ việc đưa dự thảo tuyên bố cấp bộ trưởng về cải tổ và kế hoạch làm việc lên cấp bộ trưởng tại hội nghị MC14 diễn ra ở Yaoundé. Trong tuyên bố của mình, EU đã sử dụng những ngôn từ cực kỳ cứng rắn: Liên minh cho rằng hệ thống thương mại đa phương đang rơi vào khủng hoảng sâu sắc, và rủi ro lớn nhất không nằm ở việc cải tổ quá mức mà là sự thiếu hụt trong nỗ lực cải cách. Điều này đồng nghĩa với việc Brussels không còn dừng lại ở những lời hoa mỹ về việc "ủng hộ các quy tắc" mà đang trực tiếp thúc đẩy việc tái cấu trúc định chế của chính nền tảng thương mại toàn cầu.

Một thành phần quan trọng khác trong cấu trúc kiến trúc này là thỏa thuận với khối Mercosur. Cũng trong ngày 5 tháng 3, Hội đồng EU đã phê duyệt quy định thiết lập các cơ chế tự vệ song phương đối với các sản phẩm nông nghiệp trong khuôn khổ các thỏa thuận EU–Mercosur. Cơ chế mới này cho phép kích hoạt nhanh chóng các cuộc điều tra, áp dụng các biện pháp tạm thời và phản ứng kịp thời trước sự gia tăng đột biến của hàng nhập khẩu nếu chúng gây thiệt hại nghiêm trọng cho các nhà sản xuất châu Âu. Điểm mấu chốt không chỉ nằm ở việc bảo vệ nông dân, mà còn ở tư duy chính trị đằng sau quyết định này: Brussels chứng minh rằng họ không còn coi thương mại tự do là một lợi ích vô điều kiện. Giờ đây, thương mại tự do phải đi kèm với các thiết bị bảo hiểm, hệ thống giám sát và các quy trình khẩn cấp được đẩy nhanh. Đây không còn là mô hình tự do hóa cũ mà là một sự mở cửa thị trường có sự quản lý.

Bối cảnh thực tế càng củng cố thêm kết luận này. Hội đồng EU đã trực tiếp nhắc lại rằng các thỏa thuận EU–Mercosur đã được ký kết tại Asunción vào ngày 17 tháng 1 năm 2026, và cơ chế bảo vệ (safeguards) hiện tại phải có hiệu lực ngay từ giai đoạn thỏa thuận thương mại tạm thời cũng như sau khi toàn bộ gói đối tác rộng lớn hơn được phê chuẩn chính thức. Nói cách khác, châu Âu đang chủ động xây dựng các "van xả áp" vào hệ thống tương lai ngay từ bây giờ. Đây không đơn thuần là ngoại giao thương mại, mà là một dự án nhằm giảm thiểu các chi phí chính trị phát sinh từ việc mở cửa đối ngoại đối với nội bộ chính Liên minh châu Âu.

Câu chuyện thứ ba, và có lẽ là minh chứng rõ ràng nhất, liên quan đến Thụy Sĩ. Vào ngày 24 tháng 2, Hội đồng EU đã bật đèn xanh cho việc ký kết một gói thỏa thuận sâu rộng với Bern nhằm hiện thực hóa mục tiêu thắt chặt và hiện đại hóa quan hệ song phương. Đây không chỉ là một văn bản đơn lẻ mà là một chuỗi các thỏa thuận liên kết: cập nhật các quy định hiện hành về việc Thụy Sĩ tiếp cận thị trường nội khối EU, làm mới thỏa thuận nông nghiệp, thiết lập các cam kết mới về an toàn thực phẩm, y tế và điện năng. Ngoài ra, gói này còn bao gồm thỏa thuận về đóng góp tài chính của Thụy Sĩ cho sự gắn kết của châu Âu, việc tham gia vào các chương trình của EU và sự góp mặt riêng biệt trong lĩnh vực không gian liên quan đến hệ thống Galileo và EGNOS. Việc ký kết các phần còn lại của gói thỏa thuận này dự kiến sẽ diễn ra vào tháng 3 năm 2026.

Ý nghĩa của thỏa thuận này vượt xa phạm vi quan hệ với một quốc gia láng giềng giàu có. Mặc dù Thụy Sĩ không gia nhập EU, nhưng quốc gia này đang ngày càng gắn kết sâu sắc vào không gian chức năng của Liên minh. Đối với Brussels, đây là mô hình "tích hợp ngoại vi có kiểm soát": mở rộng vùng tương thích mà không làm mờ đi ranh giới chính thức của Liên minh. Trong kỷ nguyên mà các mô hình mở rộng truyền thống trở nên phức tạp và sự cạnh tranh địa kinh tế ngày càng gia tăng, định thức này trở nên đặc biệt giá trị. Châu Âu dường như đang tập hợp xung quanh mình các vòng tròn tham gia với mật độ khác nhau — từ tư cách thành viên đầy đủ đến việc kết nối theo từng lĩnh vực về hạ tầng, thị trường, chương trình và các tiêu chuẩn chung.

Trong bối cảnh đó, ngay cả một tin tức có vẻ xa xôi như việc Hiệp định Thương mại Tự do giữa khối MERCOSUR và Singapore (FTA) có hiệu lực giữa Uruguay và Singapore từ ngày 1 tháng 3 năm 2026 cũng đóng vai trò như một mảnh ghép trong bức tranh tổng thể. Sự kiện này cho thấy thế giới không chờ đợi châu Âu đưa ra quyết định; các hành lang thương mại mới và các mối liên kết liên khu vực đang liên tục được hình thành. Đối với EU, đây là một động lực bổ sung để không trì hoãn mà phải đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc của chính mình — cả trong các định chế toàn cầu, các định dạng song phương và trong các thỏa thuận thương mại nhạy cảm về mặt chính trị.

Đó chính là lý do tại sao những diễn biến này lại quan trọng vào thời điểm hiện tại. Châu Âu không thực hiện những bước đi mang tính cách mạng ồn ào, nhưng đang từng bước xây dựng một hệ thống bền vững đối ngoại mới. Cải tổ WTO là để không đánh mất các quy tắc toàn cầu. Thỏa thuận với Mercosur là để duy trì sự mở cửa mà không gây ra những xung đột nội bộ. Thắt chặt quan hệ với Thụy Sĩ là để tăng cường hội nhập mà không cần mở rộng chính thức. Trong ngôn ngữ hành chính, điều này có vẻ chỉ là một loạt các thông cáo báo chí, nhưng trong ngôn ngữ chiến lược, đây là nỗ lực xây dựng một kiến trúc mở mới của châu Âu trong một thế giới mà những đảm bảo cũ không còn hiệu lực.