Âm nhạc gợi nhắc bản ngã: Cách cơ thể định vị thế giới thông qua dòng chảy âm thanh

Dựa trên những nghiên cứu mới nhất về dòng chảy âm thanh, một khám phá đột phá đã chỉ ra rằng các hệ thống sống có khả năng định hướng trong không gian không phải dựa trên các vật thể riêng lẻ mà thông qua một dòng chảy âm thanh liên tục. Phát hiện này, được thực hiện thông qua việc quan sát loài dơi, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách cơ thể con người tiếp nhận âm thanh, âm nhạc và sự rung động — không phải như một "thông điệp" cần giải mã, mà là thông tin môi trường trực tiếp tác động đến trạng thái và khả năng điều hướng.

Vào tháng 1 năm 2026, tạp chí Proceedings of the Royal Society B đã công bố một công trình nghiên cứu quan trọng, chứng minh rằng loài dơi không định hướng bằng các tín hiệu tiếng vang rời rạc như quan niệm trước đây. Thay vào đó, chúng sử dụng khái niệm gọi là dòng chảy âm thanh (acoustic flow) — một sự thay đổi liên tục của trường âm thanh phát sinh khi chúng di chuyển trong môi trường.

Cơ chế này tương tự như dòng chảy quang học (optical flow) ở con người, nơi chúng ta xác định tốc độ và hướng di chuyển dựa trên cách khung cảnh thị giác chuyển động liên tục trước mắt, nhưng ở loài dơi, quá trình này được thực hiện hoàn toàn thông qua thính giác.

Các bằng chứng thực nghiệm đã xác nhận giả thuyết này với những kết quả cụ thể:

• Khi cường độ dòng chảy âm thanh được tăng cường, các con vật đã chủ động giảm tốc độ bay.
• Khi dòng chảy âm thanh bị làm yếu đi, chúng có xu hướng tăng tốc độ di chuyển.
• Mọi quyết định điều hướng đều được thực hiện mà không cần quá trình nhận dạng các vật thể riêng biệt.

Nghiên cứu này đã được các nền tảng khoa học uy tín như Tech Explorist và Phys.org điểm tin vào tháng 1 năm 2026, khẳng định một bước tiến mới trong việc hiểu về cơ chế sinh học.

Tuy nhiên, ý nghĩa của khám phá này không chỉ dừng lại ở lĩnh vực động vật học. Nó chỉ ra một nguyên lý nhận thức tổng quát hơn: các hệ thống sống có thể định hướng không dựa trên các tín hiệu rời rạc mà dựa trên thông tin cảm giác liên tục từ môi trường xung quanh.

Trong khoa học nhận thức, hiện tượng này được gọi bằng các thuật ngữ chuyên môn như:

• Nhận thức dựa trên dòng chảy (flow-based perception)
• Xử lý cảm giác hiện thân (embodied sensory processing)
• Thông tin cảm giác liên tục (continuous sensory information)

Đây là loại thông tin đặc biệt vì nó không cần được mã hóa thành các biểu tượng, không đòi hỏi sự diễn giải của trí óc và có khả năng tác động trực tiếp đến trạng thái cũng như hành động của cơ thể.

Chúng ta cần làm rõ rằng âm thanh thực sự là thông tin, nhưng có hai loại thông tin hoàn toàn khác biệt. Loại thứ nhất là thông tin rời rạc, bao gồm ngôn ngữ, các tín hiệu, mã số, nốt nhạc và các thông điệp cụ thể. Loại này đòi hỏi quá trình phân tích, diễn giải và xử lý nhận thức phức tạp.

Loại thứ hai là thông tin dòng chảy hay còn gọi là thông tin cơ thể. Nó bao gồm nhịp điệu, âm sắc, độ rung, cường độ và sự biến đổi của trường âm thanh theo thời gian. Loại thông tin này không mang tính chất "thông báo" mà mang tính chất "tinh chỉnh" trạng thái nội tại. Chính dòng chảy âm thanh là thực thể làm việc với loại thông tin này.

Có thể nói, âm thanh là thông tin nhưng không nhất thiết là một thông điệp. Đó là thông tin môi trường được cơ thể đọc trực tiếp mà không cần qua bộ lọc tư duy.

Cơ thể con người cũng được cấu tạo để vận hành theo cơ chế dòng chảy tương tự như loài dơi. Hệ thần kinh của chúng ta liên tục tích hợp nhịp điệu, bắt lấy các rung động và phản ứng với âm sắc cũng như mật độ âm thanh ngay cả trước khi ngôn ngữ và tư duy kịp can thiệp.

Điều này đã được xác nhận thông qua các dữ liệu từ:

• Công nghệ chẩn đoán hình ảnh thần kinh, cho thấy sự thay đổi cấu trúc của các mạng lưới cảm xúc trong não dưới tác động của âm nhạc.
• Các nghiên cứu về dây thần kinh phế vị (vagus nerve).
• Các công trình về nhịp điệu thần kinh và hiện tượng cộng hưởng (entrainment).

Âm nhạc tác động mạnh mẽ đến con người không chỉ vì nó "hay", "quen thuộc" hay "giàu cảm xúc". Sức mạnh của nó nằm ở việc tạo ra một dòng chảy có cấu trúc mà cơ thể có thể hòa nhập vào một cách tự nhiên.

Trong dòng chảy đó, nhịp điệu đóng vai trò thiết lập vectơ chuyển động, âm sắc xác định mật độ của trường năng lượng, và những khoảng lặng làm thay đổi hướng của sự chú ý. Cơ thể chúng ta định hướng bên trong dòng chảy âm nhạc này giống hệt cách loài dơi định hướng trong môi trường âm thanh của chúng.

Cảm giác "trở về với chính mình" xuất hiện khi dòng chảy âm thanh tương thích hoàn hảo với trạng thái nội tại, không xung đột với nhịp thở và không đòi hỏi sự kiểm soát của ý thức. Đó là lúc chúng ta trải nghiệm cảm giác "nổi da gà", sự nhận diện bản ngã hoặc một sự minh mẫn đột ngột.

Dưới góc nhìn khoa học, đây chính là khoảnh khắc của sự gắn kết cảm giác (sensory coherence), giúp giảm thiểu các xung đột tín hiệu nội bộ và phục hồi khả năng định hướng của cơ thể.

Khám phá này thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn nhận về âm nhạc. Âm nhạc không còn là một sản phẩm thương mại, một hình thức giải trí hay âm thanh nền đơn thuần. Nó trở thành:

• Hệ thống điều hướng tự nhiên của cơ thể.
• Phương thức để khôi phục sự định hướng không gian và tâm trí.
• Một dạng thức của ký ức hiện thân.

Nghiên cứu mới này chỉ nhắc lại những gì cơ thể chúng ta vốn đã biết từ lâu: sự định hướng có thể tồn tại mà không cần thị giác, chuyển động có thể thực hiện mà không cần sơ đồ, và sự hiểu biết có thể đạt được mà không cần đến dịch thuật.

Khi âm thanh trở thành dòng chảy và cơ thể trở thành sự chú ý thuần túy, thế giới không còn là một mớ hỗn độn mà tìm lại được phương hướng rõ ràng. Âm nhạc không dẫn dắt chúng ta đi đâu xa, nó đưa chúng ta trở lại nơi chúng ta vốn hiện diện.

Âm nhạc gợi nhắc chúng ta vào khoảnh khắc chúng ta ngừng lắng nghe nó như một đối tượng bên ngoài và bắt đầu sống bên trong nhịp điệu của nó. Khi cơ thể ngừng coi âm thanh là một thông điệp và bắt đầu tồn tại bên trong nó, đó chính là lúc âm nhạc thực sự ra đời.

Âm nhạc không nhớ đến chúng ta như những thính giả, mà như những hệ thống sống đầy cảm nhận. Như Pythagoras đã từng đúc kết: "Có hình học trong âm thanh."