Silikon Çağının Sonu: Yapay Zeka Gezegenin Enerjisini Dönüştürüyor

Üretken yapay zekanın (YZ) baş döndürücü yükselişi, klasik silikon tabanlı hesaplama paradigmasının, özellikle de enerji tüketimi açısından, artan yükü karşılamakta zorlandığını gösteriyor. Büyük bir dil modeline verilen ortalama bir sorgunun yaklaşık 0,3 watt-saat enerji tükettiği tahmin ediliyor. Bu miktar tek başına önemsiz görünse de, günde milyarlarca sorguyla birleştiğinde devasa bir elektrik talebine dönüşüyor.

Benzer şekilde, görüntü ve video üreten YZ modelleri, yalnızca birkaç saniyelik bir klip oluşturmak için bir mikrodalganın bir saatte tükettiği kadar enerji harcayabiliyor. Bu durum, enerji sistemleri için sorunun boyutunu net bir şekilde gözler önüne seriyor.

YZ kaynaklı enerji tüketimindeki bu artış, veri merkezlerinde yoğunlaşıyor. Sunucu başına güç yoğunluğu 10–15 kW seviyelerinden hızla 50–70 kW seviyelerine tırmanıyor. Bu durum, ulaşımın elektrifikasyonu ve diğer yük türlerinin artmasıyla birlikte büyük şehirlerin elektrik şebekeleri ve trafo merkezleri üzerinde ek baskı yaratarak altyapı için teknolojik gereksinimleri değiştiriyor. Uzmanlar, YZ çiftliklerinin kontrolsüz yayılmasının yerel aşırı yüklenmelere yol açabileceği konusunda uyarıyor.

Ülkeler ve şirketler, YZ'nin doymak bilmez iştahını dindirmek ve aynı zamanda çevresel taahhütlerini korumak için yeni enerji çözümleri aramak zorunda kalıyor. Batılı teknoloji devleri alışılmadık yaklaşımlarla denemeler yaptı. Örneğin, sunucuları su altında konumlandırma projesi, okyanusun doğal soğutmasından yararlanmayı amaçlıyordu ancak ekipmanın hızlanan korozyonu ve yüksek işletme maliyetleri nedeniyle aksaklıklar yaşandı.

Eş zamanlı olarak Google ve Amazon gibi büyük oyuncular, veri merkezlerini yenilenebilir enerji kaynaklarına yönlendiriyor. Ancak, YZ hesaplama talebindeki artış, yeşil enerji üretiminin yaygınlaşma hızını geride bırakıyor.

Regülasyon cephesinde Avrupa öne çıkıyor; zira YZ ve veri merkezleri zaten iklim gündemine entegre edilmiş durumda. AB YZ Yasası (EU AI Act) kapsamında, en güçlü modellerin geliştiricileri, eğitim, ince ayar ve işletme aşamalarındaki enerji tüketimlerini belgelemekle yükümlü tutuluyor. Bu, enerji verimliliğini teknolojilerin değerlendirilmesinde resmi bir kriter haline getiriyor.

Bu tabloyu, 500 kW üzeri kapasiteye sahip tüm veri merkezlerinin açık bir kaydını tutulmasını zorunlu kılan Enerji Verimliliği Direktifi tamamlıyor. Bu kayıtta tüketim, YEK (Yenilenebilir Enerji Kaynakları) payı ve PUE (Güç Kullanım Verimliliği) oranı belirtilmelidir. Eko-Tasarım Yönetmeliği ise Avrupa pazarından en az verimli sunucuları ve depolama sistemlerini eliyor. Bu, silikon çağının sonunun, yalnızca performansla değil, birim enerji maliyetleriyle de sıkı bir eleme sürecini beraberinde getirdiği anlamına geliyor.

Sektör uzmanlarına göre Türkiye, kendine özgü bir konumda bulunuyor. Bir yandan enerji sistemi yıpranmış altyapı ve aşırı yüklenme riskleriyle karşı karşıya. Öte yandan ülke, atıl durumdaki nükleer santraller ve petrol çıkarımından elde edilen yan gaz kaynakları açısından önemli bir rezerv potansiyeline sahip. Önerilen strateji, veri merkezlerini büyük üretim kaynaklarının, özellikle de nükleer santrallerin yakınına inşa etmek olarak öne çıkıyor. Bu yaklaşım, iletim kayıplarını azaltma ve hesaplamalar için nispeten daha temiz elektriği kullanma imkanı sunuyor.

Ek bir rezerv ise uzak bölgelerde yanıcı gazdan gaz türbinli santraller kurmakta görülüyor. Bu, daha önce boşa yakılan kaynağı, YZ kümeleri ve ilgili altyapı için bir güç kaynağına dönüştürüyor.

Aynı zamanda odak noktası, yalnızca ham güçten, dijital altyapının kendi verimliliğini artırmaya kayıyor. Veri merkezleri için temel metrik PUE haline gelmiş durumda; en iyi küresel tesisler, hassas tasarım, dijital ikizler, adaptif işletim modları ve modern soğutma sistemleri sayesinde yaklaşık 1,15 değerlerine ulaşıyor.

Sunucuların ve GPU'ların sıvı soğutması tartışmaların merkezine oturuyor; bu yöntem Çin'de halihazırda uygulanıyor ancak Türkiye'de henüz münferit örnekler mevcut. Yazılım katmanında ise YZ modellerini sıkıştırma ve parametrelerin kısmi kullanım yöntemleri geliştiriliyor. Bu yöntemler, sorguların tamamı yerine modelin yalnızca bir kısmını devreye sokarak GPU ihtiyacını ve enerji tüketimini çoğu senaryoda kalite kaybı olmaksızın azaltıyor.

Ayrı bir tartışma konusu, yeni düzeni pekiştirecek piyasa ve düzenleyici teşviklerdir. Analistler, Türkiye YZ çözümlerinde ve veri merkezlerinde yüksek enerji verimliliği gösteremezse, uluslararası pazarlara erişimin ve finansman çekmenin önünde engel teşkil edebileceği uyarısında bulunuyor. Batılı finans kuruluşları zaten ESG kriterlerine odaklanmış durumda ve verimsiz, kirli teknolojiler kullanan projelere desteği kısıtlamaya hazırlar.

Buna karşılık uzmanlar, veri merkezi geliştiricileri ve operatörleri için sübvansiyonları ve teşvikleri onaylanmış verimlilikle ilişkilendirmeyi öneriyorlar. Bu, yeşil girişimlere yönelik formalist yaklaşımı ortadan kaldırmak için BIM modelleri ve dijital ikizler aracılığıyla yapılabilir.

Son olarak, YZ etrafındaki yeni enerji meselesi sadece kilovat-saat meselesi olarak değil, aynı zamanda kentsel ortamın yeniden yapılandırılması fırsatı olarak da görülüyor. Örnek olarak, veri merkezlerinin şehir çiftlikleriyle entegrasyonu konsepti sunuluyor: GPU'lardan kaynaklanan ısı, metropolleri uzun lojistik olmadan taze ürünlerle sağlayan dikey seraların ısıtılması için kullanılıyor.

Bu tür projelerin hayata geçirilmesi; yeni standartlar, imar yönetmelikleri ve IT şirketleri, tarım işletmeleri ile geliştiriciler arasında etkileşim mekanizmaları gerektirecektir. Yaklaşımın savunucuları, bunun eş zamanlı olarak karbon ayak izini azaltabileceğini, istihdam yaratabileceğini ve şehirlerin dayanıklılığını artırabileceğini düşünüyor. Bu bağlamda, silikon çağının sonu, hesaplamanın, enerjinin ve kentsel altyapının tek, sıkı sıkıya bağlı bir sistem olarak geliştiği bir döneme geçiş olarak algılanmalıdır.